Thực trạng 

Phát vén rừng làm nương là hành vi chặt phá, đốt rừng trái phép để lấy đất sản xuất nông nghiệp. Việc này thường diễn ra âm thầm, khó phát hiện, nếu không kiểm soát kịp thời sẽ gây mất rừng trên diện rộng. Tình trạng phá rừng làm nương trên địa bàn tỉnh ta chưa đến mức trở thành các “điểm nóng” kéo dài. Tuy nhiên, tại một số khu vực như Mai Sơn, Yên Châu, Sốp Cộp, đặc biệt là vùng giáp ranh, vùng sâu, vùng xa vẫn tiềm ẩn nguy cơ cao do địa hình phức tạp, dân cư thưa thớt, đời sống còn khó khăn, dễ phát sinh tình trạng lấn rừng làm nương. Nguyên nhân là do áp lực sinh kế là nguyên nhân cốt lõi. Nhiều hộ đồng bào dân tộc thiểu số ở Sơn La còn thiếu đất sản xuất, thiếu vốn, kỹ thuật và kiến thức canh tác bền vững. Trong hoàn cảnh khó khăn, họ coi phát rừng làm nương là cách nhanh và dễ để có lương thực, thu nhập. Gần đây, giá cà phê, sắn tăng cao càng thúc đẩy việc chuyển đổi đất rừng sang đất canh tác.

Diện tích đất lâm nghiệp có rừng ở Sơn La hiện có hơn 671.596 ha, bao gồm hơn 591.687 ha rừng tự nhiên và 79.909 ha rừng trồng. Tỉnh Sơn La đặt mục tiêu đến năm 2025, tỷ lệ che phủ rừng đạt ổn định 50%. Trong thời gian qua, mặc dù các cấp chính quyền và lực lượng chức năng đã chủ động triển khai nhiều biện pháp kiểm tra, giám sát và tuyên truyền, nhưng trong 6 tháng đầu năm 2025, toàn tỉnh đã kiểm tra, phát hiện và lập hồ sơ xử lý 116 vụ vi phạm liên quan đến hành vi phá rừng trái pháp luật, gây thiệt hại 19,84 ha rừng.

Tại huyện biên giới Sốp Cộp, có diện tích rừng lớn với 6.693 ha rừng đặc dụng, hơn 31.700 ha rừng phòng hộ và gần 31.200 ha rừng sản xuất. Để bảo vệ rừng, lực lượng kiểm lâm đã phối hợp với chính quyền địa phương và các bản tổ chức tuần tra, tuyên truyền pháp luật về lâm nghiệp. Tuy nhiên, tình trạng phát vén rừng vẫn xảy ra, buộc lực lượng chức năng phải tăng cường các biện pháp xử lý. Ông Trần Ngọc Đoàn, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Sốp Cộp, cho biết: Từ đầu năm đến nay, đơn vị đã xử lý 25 vụ vi phạm với 94 đối tượng, thiệt hại gần 70.000 m² rừng phòng hộ và rừng sản xuất, xử phạt 421 triệu đồng.

Hơn nữa, tập quán canh tác quảng canh, luân canh nương rẫy đã tồn tại lâu đời, ăn sâu vào đời sống nhiều cộng đồng, nên việc thay đổi cần thời gian và hỗ trợ đồng bộ về đất đai, kỹ thuật, thị trường và sinh kế phù hợp từng vùng. Một số chính quyền cơ sở còn xem việc bảo vệ rừng là trách nhiệm riêng của kiểm lâm, dẫn đến buông lỏng quản lý; nhiều chủ rừng cũng chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo quy định. Trong khi đó, địa hình phức tạp, rừng rộng và nằm ở vùng sâu, giáp ranh khiến công tác tuần tra, kiểm tra gặp nhiều khó khăn.

Nỗ lực ngăn chặn và xử lý

Ông Nguyễn Huy Tuấn, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh, cho biết: Khó khăn lớn nhất trong kiểm soát, ngăn chặn tình trạng phát rừng làm nương là các đối tượng vi phạm thực hiện hành vi tinh vi, chặt tỉa dần từng diện tích nhỏ, không phá ồ ạt nên rất khó phát hiện, xử lý kịp thời. Hiện nay, để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng, tỉnh Sơn La đang triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, tập trung vào 3 trụ cột chính: Hoàn thiện thể chế, tăng cường lực lượng và ứng dụng công nghệ gắn với sinh kế.

Lực lượng kiểm lâm đã phối hợp với chính quyền, công an, quân đội và chủ rừng tổ chức hơn 1.000 lượt tuần tra, kiểm tra mỗi năm, góp phần giảm 10% số vụ vi phạm lâm luật trong năm 2024 so với năm 2023. Tại các điểm nóng, đã thiết lập đường dây nóng, tổ phản ứng nhanh và tổ kiểm tra liên ngành. Riêng 6 tháng đầu năm 2025, đã xử phạt 151 vụ vi phạm hành chính và khởi tố 3 vụ án hình sự liên quan đến hủy hoại rừng tại huyện Mai Sơn và Thuận Châu.

Tỉnh đã ứng dụng công nghệ hiện đại trong quản lý rừng, trang bị 21 thiết bị bay không người lái (UAV) cho lực lượng kiểm lâm, triển khai phần mềm theo dõi tài nguyên rừng (FRMS), hệ thống cảnh báo mất rừng từ vệ tinh cùng nhiều thiết bị kỹ thuật phục vụ quản lý, bảo vệ và phòng cháy chữa cháy rừng. Đồng thời, tỉnh đẩy mạnh cơ chế hỗ trợ tài chính gắn với trách nhiệm bảo vệ rừng và phát triển các mô hình sinh kế bền vững như nông - lâm kết hợp, trồng cây dược liệu dưới tán rừng nhằm tăng thu nhập, giảm áp lực chuyển đổi rừng.

Công tác phối hợp giữa các lực lượng và địa phương được tổ chức chặt chẽ, phân công rõ ràng, trách nhiệm đến từng cấp, từng ngành. Ở cấp tỉnh, Ban Chỉ đạo Chương trình phát triển lâm nghiệp bền vững thường xuyên chỉ đạo các đợt cao điểm xử lý vi phạm và phòng cháy chữa cháy rừng, giao nhiệm vụ cụ thể cho các sở, ngành liên quan. Cấp huyện thành lập tổ công tác liên ngành với kiểm lâm làm nòng cốt, phối hợp công an, quân đội, dân quân tự vệ, chính quyền xã và chủ rừng tổ chức tuần tra, xử lý vi phạm, tuyên truyền, vận động người dân cam kết không phá rừng. Các chủ rừng là tổ chức cũng thiết lập cơ chế phối hợp với Hạt Kiểm lâm, chính quyền xã và công an để giám sát rừng thường xuyên, đảm bảo không để xảy ra khoảng trống trong quản lý.

Giao rừng và chi trả dịch vụ môi trường rừng (DVMTR) là hai giải pháp chiến lược giúp Sơn La giữ vững độ che phủ và nâng cao hiệu quả bảo vệ rừng. Tỉnh đã giao gần 918.000 ha rừng và đất lâm nghiệp cho cộng đồng, hộ gia đình và tổ chức quản lý, trong đó hơn 98% diện tích đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Việc này xác định rõ quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm, chuyển từ mô hình Nhà nước đơn phương quản lý sang mô hình người dân cùng tham gia, khắc phục tình trạng “rừng là của chung, không ai chịu trách nhiệm”.

Khẳng định rằng, việc chi trả DVMTR là điểm sáng trong công tác bảo vệ rừng của tỉnh. Năm 2024, Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng tỉnh đã chi hơn 201 tỷ đồng cho 39.973 chủ rừng, bình quân 5 triệu đồng/người/năm. Khoản thu này giúp người dân tăng thu nhập, ổn định đời sống và giảm áp lực lên tài nguyên rừng.

Bản Mạt, xã Mường Lèo, huyện Sốp Cộp là điểm sáng trong công tác bảo vệ rừng. Với 12.000 ha, đây là bản có diện tích rừng lớn nhất xã. Anh Lường Văn Kim, Bí thư chi bộ, Trưởng bản, cho biết: Bản có 113 hộ, 500 nhân khẩu, đất sản xuất chủ yếu giáp rừng phòng hộ, nhưng không xảy ra tình trạng phá rừng, lấn rừng làm nương. Năm 2024, bản nhận gần 2,3 tỷ đồng từ tiền khoán bảo vệ rừng và DVMTR. Từ nguồn này, bản đầu tư xây dựng nhà sinh hoạt cộng đồng, mua sắm thiết bị PCCCR, phát đường băng cản lửa và tăng cường tuần tra, nhất là vào mùa khô và thời điểm người dân làm nương.

Tình trạng phát vén rừng làm nương ở Sơn La vẫn tồn tại ở mức đáng báo động. Cộng đồng dân cư, nhất là đồng bào các dân tộc, là nhân tố chủ chốt trong công tác bảo vệ rừng, khi được giao quyền, đúng cách vận động và có lộ trình hỗ trợ phù hợp. Các mô hình điểm như bản Mạt và một số bản khác đã cho thấy hiệu quả rõ nét về bảo vệ môi trường, an ninh rừng và nâng cao kinh tế.

Tuy nhiên, bài toán quản lý rừng vẫn đặt ra yêu cầu phải đồng bộ, từ tăng cường nguồn lực kiểm lâm, nâng cao chất lượng kinh tế thay thế, thích ứng với đặc thù vùng dân tộc, đến xây dựng cộng đồng thực sự là “chiến sĩ của rừng”. Đây không chỉ là trách nhiệm của ngành lâm nghiệp, mà còn là của chính quyền các cấp và toàn xã hội trong hành trình bảo vệ “lá phổi xanh” của Sơn La.