Đồng bào Dao ở Sơn La có khoảng 24.418 người, chiếm 1,76% dân số toàn tỉnh, cư trú chủ yếu tại khu vực Vân Hồ, Mộc Châu và Phù Yên, với ba ngành Dao là Dao Đỏ, Dao Tiền và Dao Quần Chẹt, mỗi ngành có những sắc thái văn hóa riêng. Trong đó, trang phục Dao Tiền nổi bật bởi nghệ thuật in sáp ong trên váy, hệ thống hoa văn đặc trưng, những đồng bạc trang trí và cách phối màu tinh tế.

Để có một bộ trang phục hoàn chỉnh là cả quá trình công phu, được thực hiện bởi đôi bàn tay khéo léo của những người phụ nữ Dao Tiền. Từ trồng bông, se sợi, dệt vải đến trồng chàm, nhuộm chàm, thêu, ghép vải, phối màu, đính bạc... đều đòi hỏi sự kiên trì và cẩn thận trong từng khâu. Riêng việc nhuộm chàm có thể kéo dài hàng chục ngày mới tạo được sắc xanh đen đặc trưng, bền màu. Để tạo những hoa văn trên chiếc váy, sáp ong được nung chảy ở nhiệt độ thích hợp. Người phụ nữ dùng dụng cụ chấm vào sáp rồi tỉ mỉ tạo từng đường nét trên mặt vải. Tấm vải sau đó được nhuộm chàm nhiều lần. Khi màu đã đạt yêu cầu, vải được luộc trong nước sôi để sáp tan ra, làm hiện lên những hoa văn trắng ngà trên nền chàm.

Điều đặc biệt là những người phụ nữ Dao Tiền không cần bản vẽ mẫu. Các họa tiết được ghi nhớ, truyền từ bà sang mẹ, từ mẹ sang con. Từ khoảng 10 tuổi, các bé gái đã được bà, mẹ hướng dẫn kéo sợi, dệt vải, nhuộm chàm, thêu và tạo hoa văn, từ những thao tác đơn giản, đến những kỹ thuật khó hơn. Đến khi trưởng thành, mỗi cô gái có thể tự làm trang phục để mặc trong lễ hội, ngày cưới và những dịp quan trọng của cuộc đời.

Chị Bàn Thị Thanh, Tổ dân phố Piềng Sàng, phường Vân Sơn, chia sẻ: Làm một bộ trang phục truyền thống không thể nhanh được, bởi mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mỉ. Tôi được bà, mẹ dạy làm trang phục từ khi còn nhỏ, ban đầu chỉ là những việc đơn giản rồi dần dần mới biết làm những họa tiết khó hơn. Với người Dao Tiền, tự tay làm được bộ trang phục cho mình là điều rất đáng tự hào, bởi trong đó có công sức của mình và cả những giá trị văn hóa được ông bà, cha mẹ truyền lại.

Nếu sắc chàm và những đường hoa văn tạo nên vẻ đẹp của trang phục thì những đồng bạc là dấu hiệu nhận diện đặc trưng của người Dao Tiền. Bạc được đính trên khăn đội đầu, mũ trẻ em và phía sau cổ áo. Theo quan niệm truyền thống, bạc tượng trưng cho sự thịnh vượng, may mắn; đồng thời mang ý nghĩa bảo vệ sức khỏe, cầu mong sự che chở của thần linh, tổ tiên. Hình đồng xu thể hiện ước vọng về cuộc sống no đủ. Sóng nước gợi nhớ nguồn sống và hành trình của tổ tiên. Cây cỏ biểu trưng cho sức sống của núi rừng. Những hình con chim, chó, cừu gắn với truyền thuyết về Bàn Vương. Biểu tượng mặt trời thể hiện niềm tin vào thần linh...

Ông Lường Văn Yệu, cử nhân dân tộc học, người thường xuyên nghiên cứu văn hóa các dân tộc tỉnh Sơn La, cho biết: Giá trị của trang phục Dao Tiền không chỉ nằm ở vẻ đẹp tinh tế mà còn chứa đựng cả một hệ thống tri thức dân gian. Đặc biệt là những đồng bạc trắng đính phía sau cổ áo và các họa tiết gắn với truyền thuyết, tín ngưỡng của người Dao. Vì vậy, bảo tồn trang phục phải gắn với bảo tồn kỹ năng, tri thức làm ra trang phục. Di sản cần được thực hành thường xuyên để tiếp tục trao truyền trong cộng đồng.

Trong nhịp sống hiện đại, trang phục truyền thống không còn được sử dụng hằng ngày nhiều như trước. Song tại các lễ hội, lễ cưới, lễ cấp sắc và những sự kiện văn hóa, du lịch, sắc chàm vẫn hiện diện, giúp du khách hiểu thêm về nét đẹp văn hóa của đồng bào Dao Tiền. Điều đáng mừng hơn là Nghệ thuật trang trí hoa văn trên trang phục truyền thống của người Dao Tiền đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 469/QĐ-BVHTTDL ngày 6/3/2023 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Sự ghi nhận ấy đã khẳng định giá trị của một loại hình nghệ thuật dân gian đặc sắc và đặt ra yêu cầu tiếp tục gìn giữ những tri thức, kỹ năng đã làm nên di sản.

Giữa nhịp sống hiện đại, sắc chàm vẫn hiện hữu trên những bộ váy áo Dao Tiền. Những đồng bạc vẫn ngân lên trong ngày hội. Những đường kim, mũi chỉ vẫn nối tiếp từ bàn tay người bà, người mẹ sang những cô gái trẻ. Mỗi bộ trang phục được hoàn thành là thêm một lần tri thức dân gian được thực hành, ký ức cộng đồng được tiếp nối và những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp được bảo tồn và phát huy.