Chiến dịch 500 ngày đêm đối với Sơn La- một công việc tưởng như thầm lặng, nhưng phía sau đó là một nghĩa tình lớn lao. Đó là hành trình đi tìm những người đã hy sinh, xác định danh tính những phần mộ còn thiếu thông tin để mỗi người lính sau hàng chục năm nằm lại, được trở về với đúng cái tên mà cha mẹ đã đặt cho mình.

Có khi đầu mối bắt đầu từ một câu chuyện cũ. Một cựu chiến binh nhớ lại một triền núi, một con suối, một khu vực từng diễn ra chiến sự. Một người dân nhớ nơi ngày trước bộ đội từng chôn cất đồng đội. Một địa danh cũ còn sót lại trong ký ức của người già trong bản. Những mảnh ký ức tưởng như mong manh ấy được góp lại, đối chiếu với hồ sơ chiến tranh, bản đồ, nhân chứng và những thông tin lưu trữ để mở ra hướng tìm kiếm.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, Ban Chỉ đạo tỉnh đã tiếp nhận 11 thông tin về mộ liệt sĩ, khảo sát, xác minh 7 thông tin, trong đó 5 thông tin chính xác; huy động 152 lượt người tham gia tìm kiếm, khoanh vùng hơn 1.100 m², đào bới 150 m³ đất đá và tìm kiếm, quy tập, truy điệu, an táng 5 hài cốt liệt sĩ. Đằng sau những con số ấy là những bước chân đi qua hàng ngàn cây số, những giờ kiên nhẫn dò tìm, những phút giây hy vọng, rồi lại đợi chờ... Bởi tìm một người đã mất không giống như tìm một kỷ vật bị thất lạc. Người ta phải lần theo cả một quãng đời.

Có một hình ảnh trong ký ức của đồng bào vùng cao khiến tôi nghĩ nhiều về những người lính đã không trở lại. Khi một người con của bản ra đi và nằm lại nơi chiến trường, cái tên của anh không chỉ còn trong gia đình mà còn ở lại trong bản, trong mường, trong những câu chuyện được kể từ thế hệ này sang thế hệ khác. Những người lính năm xưa có thể đã hóa vào đất, vào núi, vào sông, nhưng khuôn mặt, giọng nói, nụ cười của họ vẫn sống trong ký ức của những người ở lại. Bởi vậy, mỗi lần một phần mộ được tìm thấy, người sống có cảm giác như vừa nghe thấy một tiếng gọi vọng lên từ lòng đất.

Ở Sơn La hiện có 14 nghĩa trang liệt sĩ với 1.956 mộ. Trong số đó còn nhiều phần mộ chưa xác định đầy đủ thông tin. Giai đoạn đầu của Chiến dịch 500 ngày đêm, 579 mộ chưa xác định được thông tin được đưa vào diện lấy mẫu phục vụ giám định ADN. Công việc ấy nghe qua tưởng chỉ là một quy trình kỹ thuật. Nhưng với những người trực tiếp thực hiện, mỗi lần mở một phần mộ là một lần chạm vào một câu chuyện của chiến tranh.

Đất đã nằm yên trên những người lính hơn nửa thế kỷ. Mưa nắng đã đi qua. Thổ nhưỡng, độ ẩm và thời gian đã làm nhiều dấu tích phai mờ. Có những hài cốt không còn đủ điều kiện để tách chiết ADN. Trong 579 mộ được khai quật lấy mẫu, có 346 mẫu đủ điều kiện và 233 mộ không lấy được mẫu. Nhưng cuộc tìm kiếm không vì thế mà dừng lại.

Ngày 5/7/2026, Sơn La hoàn thành lấy mẫu tại 7/7 nghĩa trang liệt sĩ của tỉnh. Cùng với đó, lực lượng chức năng đã thu nhận 1.664 mẫu sinh phẩm ADN của thân nhân liệt sĩ trên địa bàn. Mỗi mẫu được lấy hôm nay là một niềm hy vọng được gửi vào tương lai, rằng một ngày nào đó, từ sự đối sánh của khoa học, một cái tên sẽ hiện lên sau hàng chục năm im lặng. Tôi cứ nghĩ mãi về điều đó. Một cái tên đôi khi chỉ là vài chữ trên tấm bia,  nhưng với một gia đình, nó có thể là cả một đời chờ đợi.

Trong hành trình của Chiến dịch 500 ngày đêm trên cả nước, câu chuyện về liệt sĩ Huỳnh Văn Quên, quê ở ấp Bình Lợi, xã Vàm Cỏ (nay thuộc khu vực tỉnh Tây Ninh) và 58 năm chờ đợi của bà Nguyễn Thị Lệ khiến nhiều người xúc động. Người lính trở về sau gần sáu thập kỷ, mang theo cả một lời hẹn tưởng đã bị thời gian chôn vùi: “Ngày anh trở về trên đôi vai đồng đội/Màu hoa màu cờ quyện nắng thiên thu/Sính lễ âm dương vô thường ngày cưới/Hoa súng vẫn thơm, sương tuyết đã phai đầu” (Lê Cảnh Nhạc). Câu chuyện ấy cũng khiến ta nghĩ đến những gia đình ở Sơn La vẫn đang từng giây, từng phút đợi chờ. Có thể người mẹ đã không còn, người vợ đã bạc đầu, người em đã đi gần hết cuộc đời. Nhưng chỉ cần còn một người nhớ tên, cuộc tìm kiếm vẫn còn ý nghĩa. Bởi với người đã khuất, được gọi đúng tên là một sự trở về; với người đang sống, đó là câu trả lời mà có khi họ đã đợi gần trọn một đời.

Những đêm Sơn La trong veo, nhìn những vì sao lấp lánh trên những đỉnh núi xa, tôi thường nghĩ, những người lính năm xưa cũng từng nhìn bầu trời như thế trước giờ lên đường. Họ ra đi khi tuổi đời còn rất trẻ, mang theo trong tim hình bóng quê nhà và niềm tin một ngày sẽ trở lại. Có người đã trở về, có người gửi lại tuổi xuân nơi chiến trường nhưng họ không mất đi. Họ hóa vào đất, vào núi, vào sông; hóa thành ký ức trong những bản làng, thành câu chuyện được kể bên bếp lửa, thành những cái tên được người đời gìn giữ. Và hôm nay, những người lính của thời bình đang đi tìm họ như tìm lại một phần máu thịt của quê hương.

Vì thế, Chiến dịch 500 ngày đêm ở Sơn La không còn là một nhiệm vụ chuyên môn, đó là cuộc trở về của ký ức, là sự gặp gỡ giữa những người đang sống với những người đã hiến dâng tuổi xuân cho đất nước. Những người đi tìm hôm nay có thể chưa từng gặp những người nằm lại nhưng họ vẫn gọi nhau bằng một tiếng rất thiêng liêng: Đồng đội.

Giữa núi rừng Tây Bắc, cuộc hành quân ấy vẫn đang tiếp tục. Những hồ sơ vẫn được mở, những nhân chứng vẫn được tìm đến, những mẫu ADN vẫn được gửi đi, những miền đất từng đi qua chiến tranh vẫn được lần tìm từng dấu tích. Biết đâu, dưới một lớp đất nào đó giữa đại ngàn, vẫn có một người lính đang chờ. Anh không cần gì nhiều. Chỉ cần một ngày có người gọi đúng tên mình, để từ lòng đất, anh trở về với gia đình, với quê hương, với bản mường và với đất nước mà anh đã gửi lại cả tuổi xuân. Khi ấy, núi rừng Sơn La vẫn sẽ xanh, những dòng suối vẫn chảy qua thung lũng, mùa ban vẫn nở trên những sườn đồi. Nhưng trong sự bình yên ấy, sẽ có thêm một khoảng trống được lấp đầy, một nỗi chờ đợi được khép lại và một người lính năm xưa, sau bao nhiêu mùa cây thay lá, cuối cùng đã được trở về với tên tuổi của mình. Đó là lúc đất nước gọi tên anh. Và núi rừng cũng gọi tên anh!