Đèo Pha Đin nơi tiếp giáp, giao thoa giữa trời và đất, được mệnh danh là “Tứ đại đỉnh đèo” vùng Tây Bắc, cùng với đèo Ô Qúy Hồ, Mã Pì Lèng và đèo Khau Phạ. Ngược dòng lịch sử, năm 1954, trong chiến dịch Điện Biên Phủ, đèo Phạ Đin đóng vai trò quan trọng, bởi là tuyến đường huyết mạch, độc đạo của bộ đội, dân công ta vận chuyển lương thực, vũ khí, bảo đảm giao thông trên tuyến đường từ Hòa Bình, Yên Bái qua Sơn La lên Điện Biên. Để cắt đứt mọi bước tiến của quân ta, thực dân Pháp đã cho máy bay tuần tiễu hằng ngày khu vực đèo Pha Đin, điên cuồng thả nhiều loại bom nhằm chặn bước tiến của quân ta. Dưới làn mưa bom của kẻ thù xâm lược, những người con ưu tú của dân tộc Việt Nam, của Sơn La đã dành cả tuổi thanh xuân - hiến máu xương cho cuộc kháng chiến để làm nên chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu”.

Trước đây, đèo Pha Đin dài 32 km và có khoảng 130 khúc cua hiểm trở, đường hẹp, nhiều đoạn chỉ đủ cho một xe ô-tô đi qua. Nay cung đèo đã được nâng cấp, hạ độ dốc, rút ngắn còn 26 km với khoảng 60 khúc cua, mặt đường rộng gần gấp 2 lần so với trước. Tại nơi ngã ba giao nhau giữa đường cũ và mới, một tấm bia đã được dựng lên màu đỏ thắm, trên đó khắc dòng chữ: “Đèo Pha Đin dài 32 km, điểm cao nhất là 1.648m so với mực nước biển. Đây là nơi hứng chịu nhiều trận oanh tạc bằng máy bay của thực dân Pháp nhằm ngăn chặn đường tiếp vận vũ khí, đạn dược, lương thực, thực phẩm của ta phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ. Dưới làn bom đạn của kẻ thù, với lòng quyết tâm và tinh thần quả cảm, bộ đội, dân công và thanh niên xung phong vẫn bám trụ, vừa phá đá mở đường, vừa tháo gỡ bom mìn, giữ vững mạch máu giao thông, đảm bảo chi viện kịp thời cho chiến dịch đến ngày toàn thắng”.

Với giá trị lịch sử quan trọng, năm 2020, đèo Pha Đin được Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xếp hạng là di tích lịch sử Quốc gia. Đặc biệt, Đền thờ liệt sĩ tại Khu lịch sử - văn hóa đèo Pha Đin, được khởi công xây dựng cuối năm 2023, hoàn thành giai đoạn I và tổ chức khánh thành ngày 26/4/2024 tạo điểm nhấn đặc biệt trên con đèo huyền thoại. Đền thờ liệt sĩ được thiết kế uy nghiêm và gần gũi với thiên nhiên với diện tích hơn 15.000 m². Quần thể kiến trúc gồm: Đền chính, cổng đền, kỳ đài, sân hành lễ, khu tưởng niệm... được bố trí hợp lý, tạo nên không gian tĩnh tại giữa núi rừng. Đền thờ là không gian tưởng niệm, tôn vinh, tri ân công lao to lớn, sự hy sinh anh dũng của các thế hệ cha anh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, bảo vệ tuyến đường huyết mạch qua đèo Pha Đin lên Tuần Giáo, Điện Biên trong chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954.

Không chỉ mang giá trị lịch sử và giáo dục sâu sắc, Đền thờ liệt sĩ còn là điểm đến văn hóa tâm linh, là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng, yêu nước của thế hệ trẻ. Vào những ngày lễ lớn, nhất là dịp kỷ niệm Ngày Chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5) hằng năm, nơi đây đón hàng nghìn lượt người về dâng hương tưởng niệm, tham gia các hoạt động ý nghĩa như lễ cầu siêu, thắp nến tri ân... Tham gia trải nghiệm, tìm hiểu lịch sử tại đèo Pha Đin, em Nguyễn Anh Tuấn, lớp 9A4, Trường THCS Nguyễn Trãi, phường Tô Hiệu, chia sẻ: Em mới biết đến đèo Pha Đin qua những trang sách. Đến đây, em mới hiểu rõ hơn sự quả cảm, anh hùng của cha ông kiên cường đấu tranh trước kẻ thù xâm lược để chúng em có cuộc sống hòa bình như ngày hôm nay. Em sẽ quyết tâm học tập thật tốt để xứng đáng với sự hy sinh của cha ông.

Hơn 7 thập kỷ đã trôi qua, đèo Pha Đin hôm nay đã mang diện mạo mới, nhưng ký ức về khí thế hừng hực, tinh thần “Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” của bộ đội, dân công hỏa tuyến, thanh niên xung phong vẫn còn nguyên vẹn. Hôm nay, bên cung đèo huyền thoại, người dân xã Mường É và xã Bình Thuận tiếp tục phát huy truyền thống cách mạng, chung sức, đồng lòng phát triển kinh tế, xây dựng bản làng giàu đẹp. Nổi bật, giữa đèo Pha Đin là Khu du lịch sinh thái Pha Đin TOP, với quy mô gần 30 ha, gồm rừng sinh thái, vườn hoa, khu lưu trú và nhiều điểm “check-in” hấp dẫn. Dưới chân đèo là những đồi chè xanh mát, vườn cây ăn quả tốt tươi, trù phú, tạo nền tảng quan trọng để xây dựng các sản phẩm du lịch trải nghiệm.

Ông Dương Gia Định, Chủ tịch UBND xã Bình Thuận, thông tin: Căn cứ vào tiềm năng, lợi thế của địa phương, chúng tôi xác định du lịch lịch sử, cộng đồng gắn với nông nghiệp, cảnh quan thiên nhiên và văn hóa dân tộc là định hướng phát triển bền vững. Qua đó, từng bước đưa Bình Thuận trở thành điểm đến hấp dẫn trên tuyến du lịch đèo Pha Đin, góp phần xây dựng nông thôn mới bền vững.

Chiến tranh đã lùi vào quá khứ, nhưng đèo Pha Đin vẫn mãi là chứng nhân lịch sử của tinh thần quyết chiến, quyết thắng, làm nên chiến thắng lịch sử Điện Biên Phủ. Tiếp nối truyền thống vẻ vang ấy, người dân nơi đây đã và đang quyết tâm viết tiếp câu chuyện hòa bình, xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp hơn, xứng đáng với sự hy sinh của các thế hệ cha, ông đi trước.