“Ối…miên ton ới muội lòm ế…lòm

Tỉn lòm…lề, lòm tháo muổi chiu

Lòm tháo muổi chang…”

(Con buồn ngủ, cứ ngủ, ngủ ngon giấc, ngủ ngoan con nhé”)/

Những lời ru bình dị, thân thương ấy là làn điệu dân ca mà mỗi người Dao Tiền đều được nghe từ khi sinh ra. Không chỉ có hát ru, kho tàng dân ca của dân tộc Dao còn phong phú và đa dạng với những nhóm làn điệu Páo dung đặc sắc mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc.

Nam, nữ người bản Suối Lìn, xã Vân Hồ, huyện Vân Hồ hát đối đáp giao duyên

Am hiểu văn hóa của người Dao, ông Lý Văn Đức, tiểu khu Sao Đỏ, xã Vân Hồ, huyện Vân Hồ, chia sẻ: Páo dung trong tiếng Dao có nghĩa là ca hát. Qua những câu hát có vần, có nhịp điệu, người Dao truyền tải tâm tư, tình cảm, ước muốn và khát vọng của mình. Páo dung có 2 nhóm chính: Páo dung trong nghi lễ tín ngưỡng và páo dung trong đời sống sinh hoạt.

Páo dung trong nghĩ lễ tín ngưỡng (chủ yếu là lễ cấp sắc), có vai trò chủ đạo trong dân ca Dao. Trong đó, phải kể đến “Tôm dung” (làn điệu lớn). Đây được coi là cuốn sách cổ, với 36 chương, được ghi chép bằng chữ nôm Dao, được các thầy cúng Dao lưu giữ trong quá trình hành nghề. Cuốn sách nói về những câu chuyện cổ, quá trình hình thành và phát triển của thần linh, tổ tiên, con cháu đồng bào dân tộc Dao.

Sau “Tôm dung”, là “Páo khía đáo” (hát giọng dài) và “Páo khía nính” (hát giọng ngắn). Nội dung các bài hát trong nghi lễ tín ngưỡng chủ yếu là lời cảm tạ và cầu mong thần linh che chở, phù hộ cho người được cấp sắc sức khỏe dồi dào, thông minh khéo léo; dạy cho con, cho cháu biết được lối sống của người Dao trưởng thành, tránh xa cái ác, cái xấu; mong năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Nhóm Páo dung sinh hoạt gồm hát ru con và đối đáp giao duyên, với các làn điệu chủ yếu như hát đối đáp giữa trai gái về tình yêu đôi lứa, về cuộc sống, lao động sản xuất hằng ngày…

Say mê hát Páo dung từ khi còn nhỏ, bà Bàn Thị Mai (65 tuổi), bản Phiêng Đón, xã Tân Lập, huyện Mộc Châu cho biết: Ca từ của các bài hát trong nghi lễ tín ngưỡng học rất khó. Mỗi bài hát thường ít lời nhiều ý, do đó để học thuộc cần phải có niềm say mê, am hiểu văn hóa dân tộc và yêu những bài hát đó. Còn ca từ của các làn điệu sinh hoạt thì giản dị, dễ hiểu, dễ nhớ, thể hiện sự biến hóa, tài nghệ đối đáp linh hoạt của người hát, tạo không khí vui tươi, phấn khởi. Đây cũng là những làn điệu để những người trẻ muốn học hát dân ca Dao bắt đầu tập từ những câu hát đơn giản nhất.

Hiện nay, tại các bản người Dao ở huyện Mộc Châu, Phù Yên, Vân Hồ đều có người biết Páo dung, nhưng số người biết hát ngày càng ít, chủ yếu là người lớn tuổi (từ 50 đến 80 tuổi), do đó, các làn điệu dân ca của người Dao đang dần bị mai một. Những năm gần đây, từ việc mở các lớp chữ Nôm Dao, nhiều người đã quan tâm đến việc vừa học chữ viết dân tộc kết hợp học hát những bài dân ca Dao. Đã có một số người am hiểu về các làn điệu Páo dung, chép và in ra để để chia sẻ cho người dân trong bản cùng học, như ở các bản người Dao xã Tân Lập, thị trấn Nông trường, Phiêng Luông, huyện Mộc Châu; xã Vân Hồ, Chiềng Yên, huyện Vân Hồ. Từ việc dễ tiếp cận với các bài ca dao đã thu hút nhiều người, nhất là thanh niên trẻ tuổi theo học và tập hát.

Các gia đình người Dao quan tâm truyền dạy làn điệu Páo dung cho con cháu

Chị Lý Thị Hiền, cán bộ công chức văn hóa xã Tân Lập, huyện Mộc Châu, cho biết: Xã luôn quan tâm tuyên truyền, vận động bà con các bản người Dao giữ gìn văn hóa dân tộc. Đồng thời, đưa các làn điệu dân ca Dao vào biểu diễn trong các dịp kỷ niệm, lễ hội, ngày hội của xã, bản; tổ chức Páo dung trên hệ thống loa truyền thanh của bản vào các dịp như Tết Nguyên đán, Tết thanh minh. Ngoài ra, ở các bản còn tự kết nối và hát giao lưu với bản khác… Qua đó, tăng thêm tình đoàn kết và tạo phong trào học hát dân ca Dao tới thế hệ trẻ.

Những làn điệu Páo dung của người Dao đều chứa đựng giá trị văn hóa riêng, nhưng cốt lõi vẫn là định hướng giáo dục con người hiểu biết cội nguồn dân tộc, gìn giữ và phát huy những truyền thống tốt đẹp. Việc duy trì những làn điệu Páo dung góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của đồng bào Dao Tiền trong tỉnh.