“Dù ai đi ngược về xuôi/ Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba”. Từ nhiều năm qua, Giỗ Tổ Hùng Vương-Lễ hội Đền Hùng vào ngày 10-3 âm lịch hằng năm đã trở thành một ngày lễ tri ân, tưởng nhớ đặc biệt của người dân đất Việt đối với tổ tiên dân tộc mình.

Đông đảo người dân cả nước về tham dự Giỗ Tổ Hùng Vương, một nét đẹp văn hóa “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc ta.

Dịp Giỗ Tổ Hùng Vương năm nay càng trở nên ý nghĩa bởi đây là lần đầu tiên tỉnh Phú Thọ mở rộng không gian Lễ hội Đền Hùng sau khi sáp nhập với tỉnh Vĩnh Phúc (cũ) và tỉnh Hòa Bình (cũ). Điều đáng nói hơn, ngày Quốc giỗ Đức Quốc Tổ Hùng Vương năm Bính Ngọ 2026 cũng ghi lại hai dấu mốc lịch sử quan trọng liên quan đến tính chính danh của thời đại Hùng Vương và Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (10-3 âm lịch).

Dấu mốc đầu tiên xác lập ngọc phả về thời đại Hùng Vương cách nay vừa tròn 1.040 năm, niên hiệu Thiên Phúc nguyên niên (tức năm 986) dưới triều Vua Lê Đại Hành, có bản “Nam Việt Hùng Vương ngọc phả vĩnh truyền” (còn gọi là “Cổ Việt Hùng thị thập bát thế thánh vương ngọc phả cổ truyền”). Đây là lần đầu trong lịch sử nước ta xuất hiện tài liệu ghi chép một cách khá chi tiết, tường tận về 18 đời Vua Hùng. Bản ngọc phả viết thời Trần năm 1470 đời Vua Lê Thánh Tông và đời Vua Lê Kính Tông năm 1601 sao chép đóng dấu kiềm để tại Đền Hùng, ghi lại: “Từ nhà Đinh, nhà Lê, nhà Lý, nhà Trần đến triều đại ta bây giờ là Hồng Đức Hậu Lê vẫn cùng hương khói trong ngôi đền ở làng Trung Nghĩa. Những ruộng đất từ xưa để lại dùng vào việc cúng tế vẫn không thay đổi”. Đến đời nhà Nguyễn, vào năm Khải Định thứ hai (1917), Tuần phủ Phú Thọ là Lê Trung Ngọc đã trình bộ Lễ định ngày 10-3 âm lịch hằng năm làm ngày Quốc tế (tức là ngày Quốc lễ, Quốc giỗ). Quy định này được xác nhận trên tấm bia Hùng Vương từ khảo do Tham tri Bùi Ngọc Hoàn, Tuần phủ tỉnh Phú Thọ lập năm Bảo Đại thứ 15 (1940), hiện đặt ở đền Thượng trên núi Hùng (Phú Thọ).

Sau khi nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời ngày 2-9-1945, tiếp nối truyền thống mỹ tục thờ cúng tổ tiên của các vương triều phong kiến, Đảng và Nhà nước ta đã dành sự quan tâm đặc biệt đến Khu di tích lịch sử Đền Hùng và Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.

Đội rước cờ truyền thống lên đền Thượng làm nghi lễ Giỗ Tổ Hùng Vương.

Cách nay 80 năm, ngày 18-2-1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ký Sắc lệnh số 22/SL-CTN, chính thức cho công chức nghỉ làm việc trong Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương. Ngày 10-3 năm Bính Tuất 1946-năm đầu tiên của Chính phủ Việt Nam Dân chủ cộng hòa, Chính phủ lâm thời đã cử cụ Huỳnh Thúc Kháng, Quyền Chủ tịch nước lên tham dự Giỗ Tổ Hùng Vương. Trong ngày lễ trọng đại của dân tộc, thay mặt đồng bào cả nước, Quyền Chủ tịch nước Huỳnh Thúc Kháng đã dâng một tấm bản đồ Tổ quốc Việt Nam và một thanh gươm quý nhằm kính báo và cầu mong tổ tiên phù hộ cho quốc thái dân an, thiên hạ thái bình, cùng nhau đoàn kết, bảo vệ toàn vẹn chủ quyền lãnh thổ của đất nước.

Ngày 6-1-2001, Chính phủ ra Nghị định số 82/2001/NĐ-CP quy định về các ngày lễ lớn, trong đó xác định Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương (10-3 âm lịch) là ngày Quốc lễ.

Như vậy, đã tròn 1.040 năm thời đại Hùng Vương được xác lập trong sử sách Việt; 80 năm nhân dân Việt Nam dưới chế độ mới đã duy trì tổ chức Ngày Giỗ Tổ Hùng Vương thường niên với tư cách là Ngày Quốc giỗ và 25 năm xác định ngày 10-3 âm lịch là Ngày Quốc lễ-ngày cả nước cùng làm lễ tưởng nhớ, tri ân các đức Vua Hùng đã có công khai sơn phá thạch, đắp nền mở lối, định hình giang san gấm vóc Việt trong thời kỳ bình minh dựng nước.

Công lao to lớn của các Vua Hùng đã được Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định trong buổi nói chuyện với cán bộ, chiến sĩ Đại đoàn Quân Tiên Phong (nay là Sư đoàn 308, Quân đoàn 12) ngày 19-9-1954 ngay tại Đền Hùng: “Các Vua Hùng đã có công dựng nước, Bác cháu ta phải cùng nhau giữ lấy nước”. Lời của Người đã khắc ghi vào lịch sử dân tộc và là lời hịch non sông thiêng liêng, nhắc nhớ các thế hệ người Việt Nam luôn kề vai sát cánh bên nhau, chung sức đồng lòng, quyết tâm gìn giữ toàn vẹn giang sơn gấm vóc của tổ tiên, ông cha để lại.

Nhớ đến Ngày Quốc giỗ Hùng Vương, chúng ta không chỉ nhớ về những dấu mốc lịch sử xác lập nguồn gốc tổ tiên, dòng dõi của dân tộc Việt Nam, mà là một dịp để mỗi người Việt lắng lại lòng mình trong tình cảm thanh tịnh, thành kính dâng nén tâm nhang trước anh linh Quốc Tổ. Với số lượng hơn 1.400 di tích thờ cúng Hùng Vương và các nhân vật thời đại các Vua Hùng, trong đó tỉnh Phú Thọ có 345 di tích, là một minh chứng sống động về dòng chảy văn hóa “uống nước nhớ nguồn” đã ăn sâu bén rễ vào khắp nơi mọi chốn trên đất nước Việt Nam và là một trong những mã gene quan trọng định hình nên tính cách Việt, bản sắc Việt. 

Với giá trị nhân văn sâu sắc, ngày 6-12-2012, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ của Việt Nam được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Sở dĩ được vinh danh tầm vóc nhân loại bởi Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ thể hiện rõ lòng tôn kính đối với tổ tiên và là di sản có giá trị nổi bật mang tính toàn cầu, khích lệ ý thức chung của cả dân tộc trong việc thúc đẩy giá trị của di sản. Không chỉ vậy, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ còn thể hiện sự liên kết chặt chẽ giữa giá trị tâm linh của cả một dân tộc với những giá trị khoa học, qua đó minh chứng cho sức sống mãnh liệt, bền bỉ của văn hóa Việt Nam trong dòng chảy văn minh nhân loại.

Mỗi dịp Giỗ Tổ Hùng Vương-Lễ hội Đền Hùng, chúng ta càng thêm trân quý tình đồng bào, nghĩa dân tộc, để cùng bày tỏ niềm tự hào: “Rực muôn đời Hồng Lạc tinh hoa/ Cao muôn trượng Hùng Vương khí thế!” và càng thêm thấm thía “Quốc Tổ răn: Coi sơn hà xã tắc là thiêng/ Bác Hồ dạy: Lấy độc lập, tự do làm quý!/ Trăm con một bọc, yêu thương nhau như ruột thịt chan hòa/ Một gốc trăm nhành, gắn bó mãi như keo sơn chặt chẽ” (trích “Chúc văn Giỗ Tổ Hùng Vương” năm 2010 của GS, Anh hùng Lao động Vũ Khiêu).