Hiện nay, xã Xím Vàng có 3 cơ sở giáo dục, gồm: Trường Mầm non Bình Minh xã Xím Vàng; Trường PTDTBT Tiểu học và THCS xã Xím Vàng và Trường PTDTBT Tiểu học và THCS Hang Chú, với tổng quy mô 87 lớp học và hơn 2.000 học sinh theo học ở các cấp. Việc tổ chức trường liên cấp, phân hiệu và điểm trường để duy trì sĩ số học sinh.

Chỉ đơn cử như điểm trường Nậm Lộng, nằm giáp ranh với xã Chiềng Hoa, cách trung tâm xã Xím Vàng tới 38 km. Điểm trường này có 42 trẻ từ 3 đến 5 tuổi, thuộc Trường Mầm non Bình Minh xã Xím Vàng. Cô giáo Hà Thị Như, giáo viên tại đây chia sẻ: Từ xã đến đây phải đi mất gần 2 giờ, vượt qua những cung đường đất đá dốc quanh co và băng qua khoảng 5 con suối lớn nhỏ. Dù đường sá khó khăn, các giáo viên vẫn cố gắng bám lớp, động viên các em đi học đầy đủ.

Câu chuyện của cô Như cũng là hình ảnh quen thuộc của giáo viên Trường Mầm non Bình Minh xã Xím Vàng. Nhà trường hiện có 1 điểm trung tâm, 1 phân hiệu và 14 điểm lẻ, với 31 nhóm, lớp, 666 trẻ và 49 cán bộ quản lý, giáo viên. Cô Đinh Thị Khằn, Hiệu trưởng nhà trường, cho biết: Địa bàn quản lý rộng, nhiều điểm trường xa trung tâm. Một số điểm như Suối Lềnh, Nậm Lộng, Pá Hốc, Trông Tầu còn nằm trong vùng “lõm sóng”. Ngay tại điểm trung tâm, đường truyền wifi cũng chưa ổn định. Không có kết nối internet ổn định, cán bộ, giáo viên phải sử dụng dữ liệu di động cá nhân để giải quyết công việc, cập nhật văn bản. Nhà trường linh hoạt tổ chức họp trực tiếp tại điểm trung tâm đối với những nội dung quan trọng; đồng thời ứng dụng công nghệ thông tin, số hóa việc duyệt kế hoạch chuyên môn trên phần mềm dùng chung.

Còn tại Trường PTDTBT Tiểu học và THCS Hang Chú xã Xím Vàng, có 29 lớp, 920 học sinh. Riêng khối tiểu học có 20 lớp, 572 học sinh, trong đó 361 em ăn, ở bán trú. Sau sắp xếp, những lớp tại điểm Nậm Lộng không bảo đảm sĩ số tối thiểu, dưới 22 học sinh/lớp, được dồn về điểm trung tâm cách khoảng 35 km. Việc dồn lớp giúp tổ chức dạy học tập trung hơn, nhưng đồng thời phát sinh tình trạng thiếu phòng ở bán trú, cán bộ quản lý bán trú và nhân viên nấu ăn.

Thầy Nguyễn Văn Thanh, Phó Hiệu trưởng nhà trường, cho biết: Để không ảnh hưởng việc học và sinh hoạt của học sinh, trường phân công tổ trưởng chuyên môn trực tiếp phụ trách công tác bán trú. Ngoài giờ lên lớp, giáo viên còn cùng nhau chăm lo bữa ăn, theo dõi sức khỏe, bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm và quản lý sinh hoạt của học sinh.

Bên cạnh đó, do đặc thù địa bàn rộng, dân cư không tập trung, các điểm trường cách xa nhau, nên việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa và hoạt động tập thể quy mô cấp trường đang gặp nhiều khó khăn. Các trường vẫn thiếu phòng học và thiếu giáo viên môn Tiếng Anh; hạ tầng viễn thông yếu hạn chế việc khai thác học liệu và tổ chức dạy học môn Tin học.

Trước thực tế đó, cấp ủy, chính quyền xã chỉ đạo các trường chủ động xây dựng kế hoạch giáo dục phù hợp, bố trí giáo viên hợp lý và chú trọng chăm lo học sinh bán trú. Ông Nguyễn Xuân Bắc, Chủ tịch UBND xã Xím Vàng, thông tin: UBND xã chỉ đạo các bộ phận chuyên môn phối hợp với nhà trường rà soát khó khăn để có hướng giải quyết; quan tâm thực hiện chế độ, chính sách đối với cán bộ quản lý chịu tác động của việc sắp xếp; động viên giáo viên tại các điểm trường xa trung tâm yên tâm công tác, tập trung nâng cao chất lượng dạy học. Đối với cơ sở vật chất trường lớp, xã đã triển khai sửa chữa sân chơi tại điểm trường Suối Lềnh và dãy nhà công vụ của giáo viên Trường PTDTBT Tiểu học và THCS xã Xím Vàng, tổng kinh phí hơn 1 tỷ đồng. Nhà bán trú của Trường PTDTBT Tiểu học và THCS Hang Chú xã Xím Vàng đang được xây mới, gồm 8 phòng ở, 2 phòng vệ sinh, tổng kinh phí 4,5 tỷ đồng. Xã tiếp tục kiến nghị cấp có thẩm quyền đầu tư hạ tầng viễn thông, nâng cao chất lượng chuyển đổi số.

Dù vẫn còn nhiều khó khăn, nhưng với quyết tâm tháo gỡ từng vấn đề ngay từ cơ sở, phát huy cao độ tinh thần trách nhiệm của đội ngũ nhà giáo và sự đồng thuận của nhân dân, các trường học tại xã vùng cao Xím Vàng đang nỗ lực biến những thay đổi về tổ chức thành động lực nâng cao chất lượng giáo dục, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.