Ra đời cùng với lịch sử hình thành và phát triển của mỗi cộng đồng người, ẩm thực không còn là nhu cầu vật chất mà còn là văn hóa tinh thần, chứa đựng giá trị về lịch sử, phong tục, nếp sống của đồng bào các dân tộc. Đằng sau mỗi món ăn truyền thống là một câu chuyện về văn hóa, nguồn cội, mang triết lý sống của đồng bào các dân tộc. Theo bà Quàng Thị Vân, phường Chiềng An, đồng bào Thái có nhiều món ăn truyền thống được lưu truyền từ đời này sang đời khác, tuân thủ nguyên tắc về các lựa chọn nguyên liệu, gia vị đến cách chế biến. Món ăn có thể đơn giản nhưng phải đủ vị, dậy mùi, có sự kết hợp giữa nóng và lạnh, đủ vị chua, cay, đắng, mặn, ngọt… như âm dương hòa hợp, tinh tế, hài hòa về dinh dưỡng, tốt cho sức khỏe.

Sự kết hợp tinh tế giữa nguyên liệu thiên nhiên cùng bí quyết chế biến lâu đời đã tạo nên những “hương núi vị rừng” độc đáo. Đặc biệt là cách sử dụng các loại gia vị đặc trưng của vùng Tây Bắc như mắc khén, hạt dổi, tỏi, ớt… khiến những món ăn luôn có hương vị đậm đà, dậy mùi, kích thích vị giác, ăn một lần là nhớ mãi. Nhiều món ăn truyền thống đã trở thành “biểu tượng” trong văn hóa ẩm thực của đồng bào mỗi dân tộc, như: Pa pỉnh tộp, thịt gác bếp, tương thúa ố, cá chua của đồng bào Thái; thắng cố, mèn mén, bánh giày của đồng bào Mông; thịt chua của người Dao…

Cùng với sự phát triển của du lịch trải nghiệm, khám phá văn hóa vùng cao, ẩm thực các dân tộc cũng từng bước vươn mình từ gian bếp truyền thống đến các nhà hàng quy mô, bữa tiệc sang trọng và góp mặt vào thị trường sản phẩm đặc trưng của Sơn La. Tại các bản du lịch cộng đồng, homestay, những món ăn truyền thống trở thành yếu tố hấp dẫn, giúp du khách được khám phá, trải nhiệm, tạo nên hành trình trọn vẹn khi đến các bản làng vùng cao.

A Chu homestay, bản Hua Tạt, xã Vân Hồ, là điểm đến được nhiều du khách lựa chọn để trải nghiệm văn hoá đồng bào dân tộc Mông. Anh Tráng A Chu, Chủ A Chu homestay, cho hay: Du khách khi đến đây đều rất thích được tự tay hái rau, hái quả chín, giã bánh giày, xay mèn mén và được thưởng thức chính món ăn mình làm ra, nhất là du khách nước ngoài. Chúng tôi cũng tạo không gian gần gũi, thân thiện, mang đúng phong cách truyền thống để du khách được trải nghiệm đầy đủ về văn hóa dân tộc Mông.

Nhiều hộ kinh doanh, HTX trên địa bàn tỉnh đã phát triển các món ăn dân tộc thành sản phẩm tiêu biểu, sản phẩm OCOP. Trong đó, phải kể đến sản phẩm thịt trâu gác bếp được chứng nhận OCOP 3 sao, lạp xưởng gác bếp được hỗ trợ đăng ký bảo hộ nhãn hiệu của HTX Kim Tiền Phát, phường Chiềng Cơi; sản phẩm OCOP thúa ố của HTX Nông nghiệp bản Pặt, xã Mường Bú… Ngoài ra, nhiều món ăn vốn dân dã của đồng bào như thịt hun khói, cá giảng, khảu xén, măng ớt, măng khô, mẳm cá, chẳm chéo… cũng được sản xuất thành hàng hóa, chế biến đảm bảo về chất lượng, an toàn thực phẩm, mẫu mã, đầu tư đóng gói bao bì, nhãn hiệu, bán phổ biến trên thị trường, trở thành đặc sản được du khách yêu thích và tìm mua mỗi khi đến Sơn La.

Từ những món ăn bình dị trở thành sản phẩm hàng hóa, tạo doanh thu cho người dân, đóng góp vào phát triển kinh tế của địa phương, đưa nét đẹp văn hóa vùng cao đến với thế giới, ẩm thực các dân tộc Sơn La đang góp phần tạo nên chất xúc tác, mời gọi du khách, lan tỏa thông điệp “Du lịch Sơn La - Đi để trải nghiệm - Đến để yêu”.