Mắc khén được biết đến gia vị đặc biệt của núi rừng Tây Bắc với vị cay nồng và hương thơm đặc trưng. Mắc khén hiện diện hầu hết trong các món ăn trên mâm cơm của đồng bào dân tộc Thái, như: Thịt nướng, cá nướng, gà nướng cho đến các loại đồ chấm. Cùng với mắc khén, hạt dổi là một loại gia vị được ví như “vàng đen Tây Bắc”. Hạt dổi rừng phơi khô có hương thơm đặc trưng, khi đem nướng trên than củi càng dậy mùi, thường được dùng để tẩm ướp cho các món nướng, sấy hay để ngâm các loại măng. Ẩm thực dân tộc Sơn La còn sử dụng khéo léo các loại lá rừng, như: Lá vón vén với vị chua thanh, lá mắc mật với hương thơm nồng, các loại rau thơm… cho đến vị cay đượm của trái ớt chỉ thiên khiến món ăn tăng vị.

Bà Quàng Thị Cương, chủ nhà hàng Nàng Ban Sính Quang, phường Chiềng Cơi, cho biết: Trong ẩm thực dân tộc Thái, các loại nước chấm giữ vai trò quan trọng, trong đó chẳm chéo là gia vị không thể thiếu. Để làm nên một bát chẳm chéo truyền thống, người ta giã nhuyễn muối hạt, ớt nướng, tỏi nướng, hạt dổi, mắc khén cùng các loại rau thơm, tạo nên hương vị đậm đà, hài hòa. Từ công thức cơ bản này, đồng bào còn sáng tạo nhiều loại, như: Chéo gan gà, chéo cá nướng, chéo lá tỏi, phù hợp với từng món ăn và khẩu vị.

Ấn tượng với những món ăn mang đậm hương vị vùng cao, anh Nguyễn Bảo Minh, du khách đến từ Thủ đô Hà Nội, chia sẻ: Điều khiến tôi yêu thích ẩm thực Sơn La chính là sự độc đáo của các loại gia vị bản địa. Mỗi món ăn đều mang hương vị riêng, được tạo nên từ những nguyên liệu tự nhiên và cách chế biến truyền thống của đồng bào các dân tộc.

Không chỉ góp phần làm nên bản sắc ẩm thực, nhiều loại gia vị truyền thống còn được đồng bào các dân tộc ở Sơn La phát triển thành sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế. Từ những phương pháp chế biến, lên men truyền thống đã hình thành các sản phẩm đặc trưng, như: Thúa ố, mẳm cá, chẳm chéo đóng lọ. Nắm bắt nhu cầu của thị trường, nhiều hộ gia đình, HTX và cơ sở sản xuất đã đầu tư bao bì, nhãn mác, xây dựng sản phẩm OCOP, góp phần nâng cao giá trị nông sản địa phương và quảng bá văn hóa ẩm thực Sơn La đến với du khách.

Từ nguồn nguyên liệu phong phú của núi rừng Tây Bắc, tạo nên những loại gia vị đặc trưng, cùng sự sáng tạo và kinh nghiệm được lưu truyền qua nhiều thế hệ, đồng bào các dân tộc ở Sơn La đã tạo nên bản sắc riêng cho ẩm thực vùng cao. Những hương vị mộc mạc mà đậm đà ấy không chỉ làm phong phú đời sống văn hóa ẩm thực, mà còn trở thành cầu nối quảng bá hình ảnh, con người và bản sắc văn hóa Sơn La đến với bạn bè, du khách gần xa.