Nhắc đến ẩm thực Thái, không thể không nhắc đến xôi ngũ sắc với 5 màu (trắng, đỏ, xanh, vàng, tím/đen) được nhuộm hoàn toàn từ các loại lá rừng. Sự kết hợp giữa các màu nóng, lạnh đại diện cho sự cân bằng âm - dương, gói trọn ý nghĩa, quan niệm về không gian, thời gian, sự gắn kết giữa con người với vạn vật thiên nhiên và cả những ân tình sâu nặng.  

Được coi là “báu vật nhân văn sống” của đồng bào Thái, nghệ nhân nhân dân Lò Văn Lả, phường Tô Hiệu đã dành hơn nửa cuộc đời nghiên cứu văn hóa Thái với “gia tài” đồ sộ là các tài liệu nghiên cứu, sưu tầm, sáng tác ca dao, tục ngữ, dân ca, tín ngưỡng dân tộc. Nói về văn hóa ẩm thực, ông Lả giải thích: Đồng bào Thái ở Sơn La, nhất là Thái Đen từ xưa vẫn luôn giữ thói quen ăn xôi, bởi chắc dạ, tiện gói đi đường xa hoặc đựng trong ếp khảu, mang đi cho bữa trưa trên nương, trên rừng. Nấu xôi nhiều màu vừa thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ, vừa là cách làm đẹp cho món ăn theo quan niệm, màu đen tượng trưng cho đất, xanh tượng trưng cho cỏ cây, núi rừng, đỏ là ước mơ về cuộc sống tươi đẹp, vàng tượng trưng cho no ấm, màu trắng tượng trưng cho tình yêu thủy chung và lòng hiếu thảo. Năm màu cũng tượng trưng cho vũ trụ hài hòa, cộng đồng đoàn kết.

Với văn hóa ẩm thực phong phú, đồng bào Thái có rất nhiều món ăn ngon, cách chế biến đa dạng, hương vị cuốn hút. Mỗi món ăn mang trong mình những câu chuyện về văn hóa, lịch sử, quan niệm và cả tín ngưỡng dân tộc trong đó. Như bánh chưng cặp được gói vào dịp Tết Nguyên đán, hai chiếc bánh hình bán nguyệt gói bằng lá dong, buộc thành cặp tượng trưng cho sự tròn đầy, viên mãn, sự gắn kết lứa đôi, sự kết hợp của âm - dương, đất - trời không thể tách rời.

Quan niệm nhân sinh quan trong ẩm thực Thái còn được thể hiện rõ nét trong cách phối trộn gia vị hài hòa giữa 5 vị: Chua, cay, mặn, ngọt, chát. Điển hình là bát chẳm chéo, món gia vị không thể thiếu trong mỗi bữa cơm của người Thái. Bát chéo là sự kết hợp của muối, tỏi, ớt, mắc khén, lá gia vị phù hợp mang đến một món chấm đậm đà vị cay nồng có thể dung hòa được vị đắng chát của đĩa rau rừng, măng đắng, khiến món thịt cá thêm “cuốn” hơn, nắm xôi cũng trở nên hấp dẫn hơn. Trên bữa cơm giản dị hay mâm cỗ thịnh soạn, bát chéo luôn được coi là “linh hồn” giúp mỗi món ăn thêm hấp dẫn.

Nhiều lần đến Sơn La, anh Đinh Công Thảo, du khách đến từ tỉnh Gia Lai, chia sẻ cảm nhận: Tôi đã đến Sơn La nhiều lần vừa đi du lịch, vừa để xử lý công việc và thực sự yêu thích ẩm thực của đồng bào Thái nơi đây. Điều tôi ấn tượng nhất chính là hương vị đậm đà, vị cay, nồng thường xuyên xuất hiện ở nhiều món ăn, món chấm giúp làm ấm cơ thể, xua đi cái lạnh của mùa đông ở vùng núi cao. Ban đầu có thể không quen nhưng ăn 1-2 lần là “ghiền”, rất kích thích vị giác, ăn ngon miệng hơn và không bị ngán.

Nếu tinh ý có thể thấy, nguyên lý Âm - Dương được áp dụng triệt để trong đời sống ẩm thực hằng ngày của đồng bào Thái. Những thực phẩm có tính hàn (âm) như cá, vịt… luôn được chế biến cùng các gia vị có tính nhiệt (dương) như mắc khén, hạt dổi, ớt, sả, gừng. Sự kết hợp này đã giúp món ăn dậy hương vị thơm ngon và cân bằng sinh học, bảo vệ sức khỏe con người trước thời tiết khắc nghiệt của vùng cao. Hay cách kết hợp giữa các gia vị để tạo sự dung hòa như măng đắng ăn ghém cùng lá chát; vị ngọt của hoa ban phải kết hợp với vị đắng chát của măng đắng; chẳm chéo cay nồng ăn cùng với bắp cải cuốn quả nhót xanh vừa chát vừa chua…

Bà Tòng Thị Hồng, chủ nhà hàng Về Bản Em, phường Chiềng Cơi, chuyên phục vụ ẩm thực dân tộc Thái, chia sẻ: Người Thái chúng tôi nấu ăn không theo công thức cố định và cũng không có trên sách vở, mà theo kinh nghiệm được ông bà truyền lại qua bao thế hệ. Món ăn ngon là món ăn biết “dung hòa” vị giác, tính hàn phải đi với tính nhiệt, vị đắng phải tìm đến vị chát hay vị ngọt… Chúng tôi ví món ăn cũng như cuộc sống gia đình, biết sẻ chia, nâng đỡ, biết cân bằng thì hạnh phúc êm đẹp, bền lâu.

Thưởng thức ẩm thực Thái không đơn thuần là trải nghiệm những hương vị dân dã, mà là đang chạm vào tầng sâu văn hóa giàu bản sắc, chiêm nghiệm triết lý nhân sinh quan sâu sắc được đúc kết qua nhiều thế hệ. Mỗi món ăn là sự hòa quyện giữa tinh túy của nguyên liệu, gia vị cùng sự khéo léo của bàn tay người chế biến, gói trọn khát vọng sống an lành và sự hòa hợp trọn vẹn với thiên nhiên. Chính bởi vậy, dư vị vùng cao dù giản dị lại có sức hút lạ kỳ, làm vấn vương du khách, nhắc nhớ người đi xa, níu chân người ở lại, khiến ta thêm trân quý những giá trị nhân văn sâu sắc ẩn mình trong nét văn hóa ẩm thực độc đáo.