Bản sắc văn hóa dân tộc Mông

Sơn La hiện có trên 18.960 hộ với hơn 118.900 nhân khẩu, chiếm gần 16% dân số toàn tỉnh. Đồng bào dân tộc Mông cư trú tập trung chủ yếu ở các vùng núi cao thuộc các huyện: Bắc Yên, Phù Yên, Vân Hồ, Mường La, Thuận Châu, Mai Sơn và thị xã Mộc Châu, với 3 ngành, gồm: Mông hoa (Mông lềnh), Mông trắng (Mông đơ) và Mông đen (Mông đu).

Văn hóa của người Mông rất đa dạng và phong phú, thể hiện trong mọi mặt của đời sống xã hội. Tuy nhiên, trong quá trình hội nhập và phát triển kinh tế, nhiều giá trị văn hóa truyền thống quý báu của họ đang dần mai một. Bên cạnh đó, một số người chuyển sang theo tín ngưỡng mới, chịu ảnh hưởng từ các tôn giáo không hợp pháp, làm tác động tiêu cực đến bản sắc văn hóa của cộng đồng. Ngoài ra, một số hủ tục như tảo hôn, hôn nhân cận huyết vẫn còn tồn tại, gây trở ngại cho việc xây dựng nếp sống văn minh trong đồng bào Mông.

Ông Phạm Hồng Thu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết: Sở đang triển khai Đề án “Bảo tồn, phát huy giá trị dân ca, dân vũ, dân nhạc của các dân tộc thiểu số tỉnh Sơn La gắn với phát triển du lịch” giai đoạn 2021-2030. Đồng thời, các kế hoạch bảo tồn văn hóa và phát triển bản du lịch cộng đồng cũng đang được thực hiện.

Cùng với đó, sở đang triển khai Kết luận số 335-KL/TU ngày 26/7/2021 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về việc phê duyệt “Đề án xây dựng và phát triển văn hóa, con người Sơn La đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững giai đoạn 2021-2025, định hướng đến năm 2030”. Đây là cơ sở quan trọng để các cấp, ngành, địa phương cùng phối hợp thực hiện hiệu quả các giải pháp bảo tồn và phát triển văn hóa theo đúng định hướng.

Phục dựng lễ hội, nghề truyền thống

Huyện Bắc Yên có hơn 47% dân số là đồng bào dân tộc Mông, sinh sống tại 56/99 bản, tiểu khu. Trong đó, 47 bản là nơi người Mông sinh sống riêng biệt, còn 9 bản có sự chung sống với các dân tộc khác.

Theo đồng chí Đỗ Văn Xiêm, Phó Bí thư Thường trực Huyện ủy Bắc Yên, huyện đã ban hành nghị quyết về bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc giai đoạn 2021 – 2025. Nhiều xã đã tổ chức thành công các lễ hội nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa, tinh thần của người dân địa phương, đồng thời thu hút du khách đến tham quan, trải nghiệm. Một số lễ hội tiêu biểu có thể kể đến, như: Lễ hội Hồ sen tại xã Hua Nhàn, Lễ hội Vó ngựa trên mây lần thứ nhất tại xã Háng Đồng, Lễ hội Miền đá cổ Hang Chú tại xã Hang Chú…

Những hoạt động này đã làm phong phú đời sống văn hóa, tinh thần của đồng bào dân tộc Mông mà còn góp phần lan tỏa tình yêu và gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống trong thế hệ trẻ.

Du khách đến huyện Bắc Yên sẽ có cơ hội khám phá nhiều trải nghiệm thú vị. Tại bản Mống Vàng và bản Chung Chinh (xã Tà Xùa), du khách có thể tìm hiểu quy trình sản xuất chè của đồng bào dân tộc Mông và săn mây trên đỉnh Tà Xùa. Ngoài ra, du khách còn được tham gia gặt lúa trên những thửa ruộng bậc thang ở xã Xím Vàng.

Chị Trần Thùy Anh, du khách đến từ Thành phố Hà Nội, chia sẻ: Tôi rất ấn tượng với khí hậu trong lành, cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp và nét văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc Mông nơi đây. Các khu, điểm du lịch của Bắc Yên cùng những lễ hội do huyện và các xã tổ chức đã giúp tôi hiểu hơn về bản sắc văn hóa nơi đây. Đặc biệt, những hoạt động trải nghiệm về nông nghiệp, văn hóa và ẩm thực thực sự rất hấp dẫn.

Bà Đinh Thị Hường, Trưởng phòng Văn hóa - Thông tin thị xã Mộc Châu, chia sẻ: Thị xã Mộc Châu, đồng bào dân tộc Mông chiếm 12,62% dân số toàn huyện. Năm 2024, thị xã tổ chức hội nghị tập huấn, truyền dạy văn hóa dân gian dân tộc Mông; rà soát nghệ nhân tạo hoa văn trên trang phục tại 10 bản biên giới. Thị xã cũng chỉ đạo các xã, phường bảo tồn kiến trúc nhà ở, trang phục, ẩm thực, lễ hội, cùng các hoạt động văn hóa đặc trưng, như: Nhảy tha kềnh, vẽ sáp ong trên vải, dệt lanh. Đặc biệt, trong Tuần lễ Văn hóa - Du lịch Mộc Châu hằng năm, không gian văn hóa dân tộc Mông được tái hiện, thu hút đông đảo du khách trải nghiệm.

Các khu, điểm du lịch như Mộc Châu Island, Happyland Mộc Châu, Thác Dải Yếm, chợ đêm và phố đi bộ Mộc Châu đã dành không gian tái hiện văn hóa dân tộc Mông. Du khách có thể trải nghiệm giã bánh dày, bắn nỏ, nén pa pao, tham quan gian hàng trang phục, nhạc cụ truyền thống. Ông Nguyễn Mạnh Hùng, Giám đốc Khu du lịch Happyland Mộc Châu, cho biết: Đơn vị luôn chú trọng gìn giữ, phát huy bản sắc dân tộc, tạo không gian để du khách khám phá văn hóa Mông một cách sinh động. Chúng tôi đã giành một không gian rộng để du khách trải nghiệm giã bánh dày, nén pa pao, bắn nỏ, bố trí gian hàng trưng bày các sản phẩm truyền thống của đồng bào dân tộc Mông...

 Giữ gìn, phát huy bản sắc

Người Mông ở Sơn La vẫn duy trì nhiều nghi lễ truyền thống, như Lễ hội Nào Sồng hay Lễ cúng dòng họ, với mong muốn cầu chúc sức khỏe, may mắn, làm ăn thuận lợi và xua đuổi rủi ro, mang đến niềm vui cho mọi người. Trước đây, nhà ở của người Mông thường đơn sơ, tạm bợ, nhưng nay đã được xây dựng kiên cố hơn với những ngôi nhà gỗ khang trang, mái tấm lợp xi-măng, ngói hoặc gỗ pơ mu cổ.

Đời sống tinh thần của người Mông cũng rất phong phú. Họ sử dụng nhiều loại nhạc cụ như khèn, sáo, đàn môi... Âm nhạc của người Mông có giai điệu, tiết tấu và âm sắc đặc trưng, tạo nên một tổng thể hài hòa, truyền tải tinh thần lạc quan, đoàn kết và yêu thương giữa con người với nhau.

Nghệ nhân Tráng A Da, bản Lọng Cang, xã Ngọc Chiến, huyện Mường La, chia sẻ: Theo phong tục, cây khèn gắn bó mật thiết với đời sống hằng ngày và cả cuộc đời của người Mông. Đây là một nhạc cụ độc đáo mang ý nghĩa tâm linh, thể hiện tín ngưỡng truyền thống và giữ vai trò quan trọng trong các nghi lễ, lễ hội. Tiếng khèn là cách để người Mông bày tỏ tâm tư, nguyện vọng. Việc lưu giữ văn hóa rất cần truyền lại cho thế hệ sau, để khi mình già đi, con cháu tiếp tục gìn giữ và phát huy.

Ông Phạm Hồng Thu, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, cho biết thêm: Những năm qua, nhiều di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đã được nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị. Đặc biệt, văn hóa của dân tộc Mông là một ví dụ điển hình. Các nghi lễ truyền thống như: Lễ cúng dòng họ, nghệ thuật khèn, nghệ thuật tạo hoa văn trên trang phục của người Mông ở huyện Mộc Châu đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Điều này góp phần khơi dậy niềm tự hào dân tộc, khuyến khích cộng đồng người Mông chủ động bảo tồn và phát triển di sản văn hóa của mình.

Việc bảo tồn, khôi phục và phát huy nét văn hóa đặc trưng của dân tộc Mông là nhiệm vụ quan trọng của cả hệ thống chính trị từ cấp tỉnh đến cơ sở. Mục tiêu là giữ gìn những giá trị văn hóa tốt đẹp đang có nguy cơ mai một. Bên cạnh đó, việc coi trọng và bảo tồn các nét văn hóa đặc trưng của người Mông cũng góp phần tác động đến tư tưởng, nâng cao ý thức của cộng đồng trong việc gìn giữ bản sắc dân tộc.