Viết câu chuyện sinh kế bền vững từ nông sản địa phương

Giống như nhiều phụ nữ dân tộc Mường tại bản Tưn, xã biên giới Xuân Nha, chị Lò Thị Nguyễn chưa từng nghĩ sẽ có ngày mình làm chủ kinh tế gia đình, cho đến khi Dự án mang tên "GREAT - Nâng cao quyền năng kinh tế cho phụ nữ dân tộc thiểu số thông qua phát triển chuỗi măng sạch" gõ cửa, đã hỗ trợ chị thành lập và phát triển HTX măng sạch, xây dựng nhà xưởng chế biến, nhà sấy, máy móc, thiết bị, với tổng chi phí 500 triệu đồng. 

Chị Lò Thị Nguyễn, Giám đốc HTX Sản xuất và Chế biến măng sạch Xuân Nha, cho hay: Trước đây, phụ nữ chúng tôi thường chỉ biết vào rừng lấy măng phục vụ bữa ăn gia đình, kinh tế phụ thuộc nương rẫy. Khi được dự án GREAT hỗ trợ và tư vấn thành lập HTX, tôi như được mở mang tầm nhìn, bắt đầu nuôi ước mơ cùng chị em khởi nghiệp, tự làm chủ kinh tế. Năm 2020, HTX được thành lập với 9 thành viên, trong đó 7 thành viên là nữ. Đến nay, HTX đang chăm sóc 210 ha măng bát độ. Mỗi năm xuất khẩu từ 2-3 tấn măng khô miếng xuất khẩu sang Nhật Bản và măng xé sợi xuất khẩu sang Đài Loan, doanh thu 800 triệu đến 1 tỷ/năm, tạo việc làm thời vụ cho 50-70 lao động địa phương.

Không dừng lại ở việc hỗ trợ về cơ sở vật chất và định hướng sản xuất, chị Nguyễn còn được tham gia Tiểu dự án “Thúc đẩy kinh doanh và lãnh đạo cho doanh nhân nữ” tại Sơn La, thuộc Dự án GREAT 2. Thông qua các lớp đào tạo, tập huấn, chị từng bước được trang bị kiến thức về xây dựng mô hình kinh doanh, phát triển thị trường, cũng như kỹ năng lãnh đạo, quản lý HTX. Từ chỗ còn bỡ ngỡ, chị dần tự tin hơn trong điều hành hoạt động sản xuất, kinh doanh, biết tính toán, liên kết và mở rộng đầu ra cho sản phẩm. 

Còn tại xã Mường Chanh, chúng tôi ấn tượng đặc biệt với chị Cầm Thị Mòn và thương hiệu cà phê Ara-Tay. Chị Mòn chia sẻ: “Ara” là Arabica, “Tay” nghĩa là người Thái, cũng vừa có nghĩa là bàn tay. Ara-Tay có nghĩa là chỉ bàn tay cần cù, nâng niu của người phụ nữ Thái với cây cà phê Arabica. Chúng tôi muốn dùng Ara-Tay Coffee để kể về câu chuyện nỗ lực vươn lên của người phụ nữ Thái. 

Được khơi nguồn hình thành từ năm 2019 thông qua Dự án Care thuộc tổ chức phi chính phủ của Úc, hiện nay, HTX Ara-Tay Coffee xuất bán ra thị trường 8 - 10 tấn cà phê nhân xay/năm; cung ứng, tạo nên dòng sản phẩm đặc trưng cho các cửa hàng cà phê ở Hà Nội và các tỉnh, thành phố trên cả nước, doanh thu 1,6 tỷ đồng/năm.

Đến mỗi địa phương, chúng tôi lại được nghe, được tận mắt chứng kiến và trải nghiệm thành quả từ những câu chuyện vươn lên của phụ nữ dân tộc thiểu số vùng cao. Tiêu biểu như chị Lò Thị Bưởi, bản Tở, xã Long Hẹ, khởi xướng thành lập HTX Nông nghiệp sinh thái Efarm É Tòng, nuôi gà đen, lợn bản địa, trồng đẳng sâm, gừng đen… mang lại doanh thu hơn 1,2 tỷ đồng/năm; chị Hà Thị Thuận, xã Phù Yên với dự án “An xoa Uyên Thuận - Kế thừa tinh hoa y học cổ truyền, phát triển cây dược liệu và sản phẩm từ dược liệu”…, cùng hàng trăm tấm gương phụ nữ tiêu biểu, từ việc mạnh dạn thay đổi tư duy, nếp nghĩ, cách làm để thay đổi cuộc sống, làm chủ kinh tế. Các chị là những người tiên phong, “thủ lĩnh” của các HTX, cơ sở sản xuất, chủ trang trại, xây dựng thương hiệu sản phẩm riêng, viết nên câu chuyện sinh kế bền vững, góp sức vào phát triển kinh tế - xã hội, giảm nghèo tại địa phương.

“Ly nông” không “ly hương”

Co Mạ và nhiều xã vùng cao khác của tỉnh Sơn La cách đây nhiều năm, tỷ lệ hộ nghèo vẫn còn chiếm tới hơn 50%; tỷ lệ tảo hôn cao, cuộc đời nhiều người phụ nữ nơi đây quẩn quanh trong bản làng. Trở lại Co Mạ những năm gần đây, giữa những trùng điệp núi rừng xanh thẳm, câu chuyện về người phụ nữ năng động, tự tin, vươn lên thoát nghèo, làm giàu chính đáng như một luồng sinh khí mới ngập tràn ánh sáng và sức sống. Chợ vùng cao Co Mạ nhộn nhịp, đông vui, hình ảnh các bà, các chị xúng xính trong bộ đồ dân tộc rực rỡ đi chợ, mở hàng quán, buôn bán thổ cẩm, nông sản… mang tới một không gian giao thương sầm uất giữa sương phủ núi rừng. 

Đến thăm cơ sở sản xuất và kinh doanh thổ cẩm dân tộc Mông của gia đình chị Vừ Thị Tùng, bản Co Nghè, xã Co Mạ, chúng tôi ngỡ ngàng trước một xưởng in, may, gia công và hoàn thiện thổ cẩm bằng hệ thống máy móc hiện đại. Chị Tùng đón chúng tôi bằng nụ cười niềm nở, toát lên sự tự tin của người làm chủ kinh tế, một điều ít thấy ở những người phụ nữ Mông trước kia. Chị Tùng chia sẻ: Trước đây, trang phục truyền thống của người Mông chủ yếu được thêu, may bằng tay, mất nhiều thời gian, công sức. Thấy có nhiều người có nhu cầu mua thổ cẩm, tôi tự tìm hiểu và thuyết phục gia đình đầu tư máy móc sản xuất. Hiện tại, gia đình đang có 10 máy thêu họa tiết, sản xuất vải thổ cẩm theo yêu cầu. Mỗi năm, xuất bán hơn 1.000 sản phẩm thủ công, thu lãi trên 500 triệu đồng, tạo việc làm cho 15 phụ nữ trong xã, với mức tiền công 4,5 triệu đồng/người/tháng. 

Lựa chọn gắn bó và tìm sinh kế mới từ chính quê hương, nhiều phụ nữ tại các bản làng còn tiên phong phát triển du lịch cộng đồng, phát huy thế mạnh từ vẻ đẹp cảnh quan thiên nhiên và đưa giá trị văn hóa truyền thống thành sản phẩm du lịch. Điển hình phải kể đến chị Lường Thị Hồng Tươi, chủ homestay “Hoa Mộc Miên” tại phường Mộc Châu, đầu tư nông nghiệp gắn với du lịch, mở các dịch vụ tham quan, trải nghiệm cho du khách, tạo việc làm thời vụ cho 10 lao động nữ.

Hay chị Hoàng Thị Dung, bản Bon, xã Mường Chiên, thuộc vùng lòng hồ thủy điện Sơn La, được Hội phụ nữ địa phương khuyến khích, hỗ trợ đã liên kết 10 thành viên trong bản mở HTX phát triển du lịch cộng đồng, trải nghiệm văn hóa người Thái Trắng, ẩm thực, tắm suối khoáng nóng… Chị Hoàng Thị Dung, Giám đốc HTX du lịch cộng đồng bản Bon, chia sẻ: Làm du lịch giúp chị em được giao lưu, gặp gỡ, học hỏi được nhiều điều hay, tự tin hơn khi giao tiếp và có động lực để cố gắng hơn trong phát triển kinh tế, ổn định cuộc sống.

Trên hành trình khởi nghiệp của chị em phụ nữ, luôn có sự đồng hành, hỗ trợ của Hội Phụ nữ các cấp liên kết với các chương trình, dự án hỗ trợ thiết thực. Trong đó, phải kể đến Đề án “Hỗ trợ phụ nữ khởi nghiệp giai đoạn 2017-2025” trên địa bàn tỉnh Sơn La (gọi tắt là Đề án 939), được Hội LHPN tỉnh phối hợp triển khai với nhiều hình thức: Hướng dẫn thành lập HTX do phụ nữ làm chủ; mở lớp tập huấn về kỹ năng quản lý kinh doanh, bán hàng, kết nối tiêu thụ sản phẩm, mở rộng sản xuất; hỗ trợ tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi…

Bà Cầm Thị Hồng Duyên, Chủ tịch Hội LHPN tỉnh, cho biết: Hội LHPN tỉnh trực tiếp thực hiện khảo sát tại cơ sở, lựa chọn các đơn vị, doanh nghiệp tham gia các dự án hỗ trợ phụ nữ, hỗ trợ thành lập HTX do phụ nữ làm chủ; hỗ trợ cây, con giống cho hội viên nghèo phát triển kinh tế. Các cấp hội luôn duy trì các hoạt động, phong trào hướng về cơ sở, trở thành chỗ dựa tin cậy của chị em, đồng hành cùng phụ nữ trong hành trình thay đổi cuộc sống. 

Dưới sự khích lệ, tạo điều kiện của Hội và các cấp, ngành, phụ nữ dân tộc Sơn La được khuyến khích và tiếp thêm động lực trong phát triển kinh tế, khởi nghiệp sáng tạo. Từ năm 2019 đến nay, có hơn 160 ý tưởng khởi nghiệp được Hội hỗ trợ thực hiện; có gần 900 hội viên phụ nữ được hỗ trợ khởi sự kinh doanh và khởi nghiệp. Nhiều dự án khởi nghiệp đoạt giải cao tại các cuộc thi của Trung ương, của tỉnh. Đặc biệt là các dự án sản xuất, phát triển thương hiệu nông sản gắn với phát huy tài nguyên bản địa, bảo vệ môi trường.

Hiện nay, toàn tỉnh có 190 HTX hoạt động do phụ nữ tham gia quản lý, 30 HTX được Hội hỗ trợ thành lập. Các HTX do phụ nữ thành lập, duy trì luôn có điểm chung từ việc lựa chọn phát triển sản phẩm, thương hiệu từ chính thế mạnh của địa phương. Không rời quê, họ chọn cách bám núi, bám rừng, gắn bó bản làng, khắc phục mọi khó khăn, biến tiềm năng thành lợi thế, cho ra đời những sản phẩm OCOP, sản phẩm nông nghiệp tiêu biểu từ chè, cà phê, măng, cây ăn quả, gà bản, lợn bản…, hay phát triển dịch vụ du lịch cộng đồng, sinh thái, trải nghiệm văn hóa bản địa… tạo nên giá trị cho bản thân, gia đình và cộng đồng. 

Nếu ví người phụ nữ vùng cao Sơn La lặng thầm nhưng mạnh mẽ, như mầm măng kiên trì, bền bỉ trỗi dậy giữa núi rừng, không quản đất đá cằn khô, thì sự hỗ trợ từ các chương trình, dự án trao quyền năng cho phụ nữ, sự đồng hành của cấp ủy, chính quyền, đoàn thể địa phương chính là động lực quan trọng tiếp sức cho chị em vươn lên, tỏa sáng, kết trái ngọt cho đời. Những tấm gương phụ nữ làm giàu trên quê hương đã khẳng định vai trò, vị thế của phụ nữ trong phát triển kinh tế, làm chủ cuộc sống, góp sức làm thay đổi và thúc đẩy bình đẳng giới trong cộng đồng.

(còn nữa)