Pha Đin, tiếng Thái là nơi đất và trời gặp nhau. Đỉnh Pha Đin được coi là nơi phân chia ranh giới tự nhiên giữa 2 tỉnh Sơn La - Điện Biên. Từ lâu Pha Đin đã được mệnh danh là một trong “tứ đại đỉnh đèo” của vùng Tây Bắc (bên cạnh Ô Quy Hồ, Mã Pì Lèng và Khau Phạ). Trong chiến dịch lịch sử Điện Biên Phủ năm 1954, đèo Pha Đin là nơi ghi dấu chân của hàng nghìn dân công hỏa tuyến ngày đêm góp sức khai phá mở đường, vận chuyển lương thực, vũ khí, đạn dược chi viện cho tiền tuyến. Với những giá trị lịch sử, năm 2020 đèo Pha Đin được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Khu di tích Quốc gia. Nằm ở độ cao hơn 1.000 mét so với mực nước biển, Pha Đin như một bức tranh hùng vĩ của núi rừng đại ngàn với những cung đường uốn lượn trong mây.

Từ lâu đèo Pha Đin trở thành điểm đến hấp dẫn đối với những người yêu du lịch khám phá trong hành trình du lịch qua vùng Tây Bắc. Đặc biệt, Đền thờ liệt sĩ tại Khu lịch sử - văn hóa đèo Pha Đin, tại xã Mường É được khởi công xây dựng cuối năm 2023, hoàn thành giai đoạn I và tổ chức khánh thành ngày 26/4/2024, đã trở thành điểm đến thu hút đông du khách. Tọa lạc trên diện tích hơn 15.000 m², Đền thờ liệt sĩ được thiết kế uy nghiêm và gần gũi với thiên nhiên. Quần thể kiến trúc gồm: Đền chính, cổng đền, kỳ đài, sân hành lễ, khu tưởng niệm... được bố trí hợp lý, tạo nên không gian tĩnh tại giữa núi rừng.

Trên đỉnh Pha Đin lộng gió, Đền thờ liệt sĩ là không gian tưởng niệm, tôn vinh, tri ân công lao to lớn, sự hi sinh anh dũng của các thế hệ cha anh trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, bảo vệ tuyến đường huyết mạch qua đèo Pha Đin lên Tuần Giáo, Điện Biên trong chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Đền thờ trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng, lòng yêu nước, điểm đến du lịch hấp dẫn, thân thiện với du khách trong và ngoài tỉnh.

Ông Nguyễn Đức Thặng, Bí thư Đảng ủy xã Mường É, thông tin: Vào những ngày lễ lớn, nơi đây đón hàng nghìn lượt người về dâng hương tưởng niệm, tham gia các hoạt động ý nghĩa như lễ cầu siêu, thắp nến tri ân... Bởi vậy, việc phát huy giá trị văn hóa tâm linh Đền thờ liệt sĩ tại Khu lịch sử - văn hóa đèo Pha Đin không chỉ là trách nhiệm tri ân quá khứ, mà còn là định hướng chiến lược nhằm khai thác hiệu quả giá trị văn hóa, lịch sử, thúc đẩy du lịch địa phương.

Phát huy lợi thế thiên nhiên cùng chính sách khuyến khích phát triển du lịch của địa phương, những năm gần đây, nhiều HTX, doanh nghiệp, người dân đã chung tay đầu tư, xây dựng các khu du lịch sinh thái, mô hình nông nghiệp trải nghiệm gắn với bảo tồn cảnh quan và văn hóa bản địa trên đèo Pha Đin huyền thoại. Nổi bật là khu du lịch Pha Đin Top của HTX Du lịch Pha Đin, xã Bình Thuận. Anh Bùi Ngọc Thắng, Giám đốc HTX Du lịch Pha Đin, chia sẻ: Pha Đin không chỉ mang giá trị lịch sử mà còn có yếu tố địa lý độc đáo nên chúng tôi quyết định đầu tư phát triển du lịch. Quá trình xây dựng gặp rất nhiều khó khăn, bởi địa hình đồi núi dốc, toàn bộ vật liệu xây dựng phải vận chuyển thủ công. Lựa chọn các loại hoa cũng cần vừa đảm bảo yếu tố thẩm mỹ, vừa phù hợp với điều kiện khí hậu, đất đai địa phương.

Pha Đin Top rộng hơn 30 ha gồm rừng sinh thái, vườn hoa, vườn cây ăn quả... Cùng với nhiều tiểu cảnh bắt mắt, phù hợp với xu thế và “gu” của giới trẻ, như: Cầu tình yêu, tượng bàn tay, hình trăng lưỡi liềm, tạo ấn tượng cho du khách đến tham quan, “check in”. Điểm đặc biệt của mô hình này là sự kết hợp giữa du lịch và sản xuất nông nghiệp. Du khách đến đây không chỉ ngắm cảnh mà còn có thể tự tay chăm sóc, thu hái những trái cây đặc sản như mận, đào, sơn tra… và thưởng thức ngay tại vườn. Kể từ khi chính thức đi vào hoạt động từ tháng 8/2018, Pha Đin Top đón trung bình hàng trăm lượt khách mỗi ngày. Hiện, Pha Đin Top đã có các dịch vụ nhà nghỉ, lưu trú, nhà hàng... đáp ứng nhu cầu đa dạng của du khách. Năm 2020, điểm du lịch Pha Đin Top được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao cấp tỉnh.

Cùng gia đình ghi lại những hình ảnh đẹp tại Pha Đin Top, chị Nguyễn Trang Nhung, du khách đến từ Thành phố Hà Nội, chia sẻ: Đây là lần đầu tiên tôi đến đèo Pha Đin Top, thật sự ấn tượng với cảnh quan nơi đây. Núi rừng hùng vĩ, khí hậu trong lành, mát mẻ, người dân thân thiện mến khách, cùng nhiều sản vật của núi rừng, chắc chắn tôi sẽ trở lại nơi đây cùng bạn bè.

Đèo Pha Đin huyền thoại hôm nay đang từng bước chuyển mình. Cấp ủy, chính quyền các cấp đang phát huy lợi thế về giá trị lịch sử, thiên nhiên, nông nghiệp để biến nơi đây thành điểm dừng chân thu hút du khách trên hành trình khám phá Tây Bắc.