Khép kín vòng sản xuất tuần hoàn

Nhiều thập kỷ qua, cây cà phê bén rễ trên những triền đồi ở tỉnh Sơn La đã lặng lẽ viết nên câu chuyện nông nghiệp của riêng mình với giống cà phê Arabica. Nhờ khí hậu đặc trưng, biên độ nhiệt ngày và đêm lớn cùng thổ nhưỡng đất giàu dinh dưỡng, hạt Arabica Sơn La mang trong mình hương vị chua thanh dịu nhẹ, vị ngọt sâu ít nơi nào có được.

Đến nay, toàn tỉnh có 33.600 ha cây cà phê được trồng tập trung tại một số vùng trọng điểm trên cao nguyên Nà Sản kéo dài đến chân đèo Pha Đin. Tuy nhiên, thời kỳ phát triển dựa vào việc mở rộng diện tích bằng mọi giá đã lùi xa. Đứng trước làn sóng tiêu dùng xanh, ngành cà phê Sơn La đang thực hiện một cuộc chuyển đổi mạnh mẽ, tập trung nâng cao chất lượng hạt nhân, đầu tư cho chế biến sâu, xây dựng thương hiệu sinh thái và thiết lập các chuỗi liên kết chặt chẽ từ nương rẫy đến tách cà phê thành phẩm.

Để mục tiêu “xanh hóa” các hợp tác xã đã chủ động đóng vai trò tiên phong, đưa các quy trình canh tác hiện đại, thân thiện với môi trường. Tại phường Chiềng Cơi, HTX Cà phê Bích Thao là một trong những đơn vị tiên phong xây dựng vùng nguyên liệu cà phê theo hướng giảm phát thải. Hiện nay, HTX có 22 thành viên, liên kết với khoảng 1.200 hộ sản xuất 500 ha cà phê giảm phát thải và 1.500 ha vùng nguyên liệu phục vụ chế biến, xuất khẩu.

Ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc HTX Cà phê Bích Thao, cho biết: HTX đang áp dụng tiêu chuẩn VietFarm theo hướng sản xuất phát thải thấp, giảm sử dụng phân bón hóa học, tăng cường sử dụng phân hữu cơ từ phụ phẩm cà phê và ứng dụng vi sinh bản địa để cải tạo đất. Đồng thời, HTX triển khai mô hình trồng xen cây ăn quả, cây lấy gỗ nhằm tăng độ che phủ, giữ ẩm và bảo vệ hệ sinh thái nông nghiệp. Xây dựng mô hình sản xuất khép kín từ thu mua, sơ chế, rang xay đến tiêu thụ sản phẩm. Vỏ trấu được tận dụng làm nhiên liệu sấy cà phê, tro sau đốt dùng bón cho cây trồng, bã cà phê được ủ với chế phẩm vi sinh để tái sử dụng làm phân hữu cơ. Quy trình này giúp giảm chi phí đầu vào, hạn chế phát thải khí nhà kính và nâng cao chất lượng đất canh tác.

Mô hình trồng xen canh các loại cây ăn quả, cây lấy gỗ trong nương cà phê của HTX đã phát huy hiệu quả kép: vừa tăng độ che phủ, giữ ẩm cho đất, bảo vệ hệ sinh thái nông nghiệp trước biến đổi khí hậu, vừa giúp người nông dân có thêm nguồn thu nhập phụ. Kết quả của tư duy bền vững này là những con số biết nói. Niên vụ 2025-2026, HTX đã chế biến khoảng 4.000 tấn cà phê nhân, trong đó 95% sản lượng được xuất khẩu thẳng sang các thị trường khó tính như EU, Nhật Bản và Hàn Quốc. Doanh thu của HTX đạt trên 105 tỷ đồng, giúp thu nhập bình quân của các thành viên chạm mức trên 185 triệu đồng/năm.

Nâng tầm cà phê đặc sản

Nằm tại xã Mường Chanh, HTX Ara-Tay Coffee lại chọn lối đi chinh phục phân khúc cà phê đặc sản (Specialty Coffee). Với 14 thành viên canh tác 50 ha và bao tiêu sản phẩm cho hơn 300 hộ dân trong vùng, Ara-Tay tập trung cao độ vào việc kiểm soát chất lượng từ những chi tiết nhỏ nhất. Vào giai đoạn cây đậu quả, các thành viên HTX trực tiếp xuống từng nương rẫy hướng dẫn người dân chủ động điều tiết nước tưới, bổ sung dinh dưỡng sinh học và phòng trừ sâu bệnh an toàn. Khi bước vào vụ thu hoạch, tiêu chuẩn “chỉ hái quả chín đỏ” được thực hiện triệt để nhằm đảm bảo hàm lượng đường trong quả đạt mức tối ưu, phục vụ cho các phương pháp sơ chế chuyên sâu.

Bà Cầm Thị Mòn, Giám đốc HTX Ara-Tay Coffee, phấn khởi cho biết: Nhờ làm chủ công nghệ và kiểm soát tốt đầu vào, chúng tôi đã phát triển thành công 4 dòng sản phẩm chủ lực: Cà phê nhân xanh Natural, cà phê bột, cà phê mật ong và trà cascara làm từ vỏ quả chín. Trong đó, sản phẩm Aratay Coffee đã vinh dự đạt chứng nhận OCOP 4 sao”.

Không dừng lại ở phương thức quản lý thủ công, Ara-Tay đẩy mạnh số hóa, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý sản xuất và gắn mã QR để người tiêu dùng dễ dàng truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Năm 2025, HTX tiêu thụ hơn 80 tấn cà phê quả tươi, trên 12 tấn cà phê nhân xanh cùng nhiều sản phẩm chế biến theo đơn đặt hàng trong nước và xuất khẩu sang Hàn Quốc, Nhật Bản. Sau khi trừ chi phí, doanh thu đạt hơn 2 tỷ đồng. Đặc biệt, HTX có 3 sản phẩm cà phê đặc sản được công nhận tại Lễ công bố cà phê đặc sản Việt Nam do Hiệp hội Cà phê Buôn Ma Thuột tổ chức tại tỉnh Đắk Lắk cuối tháng 4/2026.

Xây dựng hệ sinh thái

Nhìn từ thành công của các HTX tiên phong và định hình một chiến lược lâu dài, tỉnh ta đang tập trung xây dựng hệ sinh thái cà phê theo chuỗi đa giá trị, từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, gắn với du lịch, dịch vụ và kinh tế carbon thấp. Mục tiêu đến năm 2030, toàn tỉnh duy trì khoảng 35.000 ha cà phê; mở rộng diện tích cà phê đặc sản lên gần 6.000 ha; trên 80% diện tích cà phê cho thu hoạch đạt các chứng nhận bền vững như RA, 4C, GAP, hữu cơ và được cấp mã số vùng trồng phục vụ truy xuất nguồn gốc.

Đến năm 2030 giảm ít nhất 15% phát thải khí nhà kính trong sản xuất cà phê và hình thành các vùng cà phê ứng dụng công nghệ cao gắn với phát triển du lịch, dịch vụ. Để hiện thực hóa mục tiêu này, tỉnh ta tập trung chỉ đạo các địa phương triển khai chương trình tái canh diện tích cà phê già cỗi bằng các bộ giống mới năng suất cao, thích ứng tốt với tình trạng biến đổi khí hậu. Song song với đó là chiến dịch số hóa dữ liệu vùng trồng trên diện rộng. Đây được xem là “tấm hộ chiếu” bắt buộc giúp cà phê Sơn La vượt qua các rào cản thương mại mới của quốc tế, đặc biệt là Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu (EUDR).

Nhận định về tương lai của ngành hàng cà phê, ông Vương Văn Hải, Chủ tịch Hiệp hội Cà phê Sơn La, nhấn mạnh: “Thị trường xuất khẩu hiện nay không chỉ yêu cầu chất lượng sản phẩm mà còn đòi hỏi minh bạch nguồn gốc, giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Vì vậy, phát triển cà phê theo hướng sinh thái, xây dựng vùng nguyên liệu bền vững và tăng tỷ lệ chế biến sâu là giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị ngành hàng cà phê Sơn La”.

Việc chú trọng xây dựng hệ sinh thái cà phê theo chuỗi đa giá trị, giúp người nông dân vùng trồng cà phê ở tỉnh ta ngày càng có ấm no trên chính mảnh đất quê hương. Đặc biệt là nâng tầm và khẳng định thương hiệu cà phê Sơn La trên thị trường trong nước và quốc tế.