Hành trình bén rễ của cây mắc ca tại vùng đất này là những hộ tiên phong dám nghĩ, dám làm ở bản Suối On từ cuối năm 2014. Nhớ lại ngày đầu, ông Vàng A Lử, Bí thư chi bộ kiêm Trưởng bản Suối On, chia sẻ: Trước đây dân bản chỉ trồng ngô, sắn nên hiệu quả kinh tế rất thấp. Nhận thấy khí hậu và đất đai phù hợp với cây mắc ca, năm 2014, bản đã thống nhất khoanh vùng 12 ha để trồng thử nghiệm với sự tham gia của 7 hộ dân. Dù thời tiết vùng cao khắc nghiệt, nhờ các hộ tuân thủ nghiêm ngặt kỹ thuật chăm sóc, cây mắc ca vẫn sinh trưởng và phát triển tốt. Thành công bước đầu này giúp người dân mạnh dạn mở rộng diện tích. Đến nay, toàn bản đã có 27 hộ trồng mắc ca với tổng diện tích 33 ha. Trong đó, 12 ha đã cho thu hoạch với năng suất trung bình hơn 2 tấn quả tươi/ha. Với giá bán ổn định khoảng 35.000 đồng/kg quả tươi và 80.000 đồng/kg hạt tách vỏ, cây mắc ca mang lại thu nhập cao gấp nhiều lần so với các loại cây truyền thống. Nhờ vậy, số hộ nghèo của bản đã giảm mạnh từ 77 hộ (năm 2018) xuống còn 46 hộ (năm 2025).

Là một trong những người đầu tiên đưa cây mắc ca về bản, anh Vàng A Xen cho biết quy trình chăm sóc mắc ca đòi hỏi sự tỉ mỉ, đặc biệt phải chú trọng cố định thân cây chắc chắn trong 3 năm đầu để tránh gió bão lay gốc, ảnh hưởng đến rễ. Từ năm thứ 6 trở đi, khi cây đã vững chãi và cho thu hoạch, việc chăm sóc lại khá nhàn, mỗi năm chỉ cần phát cỏ hai lần, làm sạch gốc và bón phân cân đối trước, sau mùa thu hoạch. Hiện gia đình anh Xen sở hữu hơn 1 ha mắc ca, cho sản lượng gần 3 tấn hạt mắc ca tách vỏ, cho thu lãi gần 200 triệu đồng, sau trừ chi phí.

Cùng với 7 hộ trồng mắc ca thử nghiệm, gia đình anh Vàng A Thông cũng từng là hộ nghèo tại bản Suối On. Năm 2014, sau khi được tuyên truyền và hỗ trợ kỹ thuật, anh mạnh dạn chuyển đổi hơn 1 ha đất dốc sang trồng mắc ca. Để duy trì thu nhập trong những năm đầu khi cây chưa khép tán, anh chọn phương án “lấy ngắn nuôi dài” bằng cách trồng xen canh ngô, sắn. Đến nay, diện tích mắc ca của gia đình đã cho thu hoạch ổn định gần 3 tấn quả tươi mỗi năm, thu về hơn 80 triệu đồng. Anh Thông phấn khởi chia sẻ rằng từ khi chuyển sang trồng mắc ca và được cán bộ hướng dẫn kỹ thuật, kinh tế gia đình anh khá lên hẳn. Năm 2022 gia đình đã thoát nghèo, xây được nhà kiên cố và có điều kiện cho các con học hành.

Đánh giá về tiềm năng của loại cây này, ông Đinh Văn Tư, Phó Chủ tịch UBND xã Kim Bon, thông tin toàn xã hiện có gần 38 ha cây mắc ca, tập trung chủ yếu tại bản Suối On. Trong đó, 12 ha đã cho thu hoạch ổn định với năng suất bình quân trên 2 tấn quả/ha. Riêng năm 2025, sản lượng toàn xã đạt khoảng 15 tấn hạt mắc ca tách vỏ. Dù vậy, việc tiêu thụ hiện tại vẫn phụ thuộc phần lớn vào thương lái và bán lẻ tự do trên thị trường.

Trong giai đoạn tới, xã Kim Bon định hướng mở rộng thêm 50 ha cây mắc ca. Xã sẽ chỉ đạo Trung tâm Dịch vụ tổng hợp tích cực chuyển giao khoa học kỹ thuật, hướng dẫn bà con trồng đúng quy trình. Mục tiêu lâu dài của xã là xây dựng mắc ca thành sản phẩm OCOP địa phương, đa dạng hóa các dòng sản phẩm sâu như hạt sấy khô, tinh dầu hay sữa mắc ca để nâng cao giá trị thương mại. Dù phía trước còn nhiều thách thức về hạ tầng giao thông và tỷ lệ hộ nghèo vùng cao còn lớn, nhưng kết quả bước đầu từ cây mắc ca đang khẳng định đây là hướng đi đúng đắn, góp phần nâng cao thu nhập đời sống cho nhân dân Kim Bon.