Quản lý tập trung, minh bạch dòng tiền

Quỹ bình ổn giá xăng, dầu được hình thành nhằm góp phần hạn chế những biến động quá lớn của giá xăng, dầu trong nước, qua đó hỗ trợ ổn định mặt bằng giá, kiểm soát lạm phát và bảo đảm ổn định kinh tế vĩ mô. Tuy nhiên, cách thức quản lý nguồn tiền của quỹ trong thời gian qua, khi số dư được phân tán tại các thương nhân đầu mối, đã bộc lộ những vấn đề về tính minh bạch, hiệu quả quản lý và khả năng kiểm soát dòng tiền. Vừa qua, Thanh tra Chính phủ cũng phát hiện hơn 7.927 tỷ đồng Quỹ bình ổn giá xăng, dầu bị sử dụng sai mục đích giai đoạn 2017-2022. Bên cạnh hành vi chiếm dụng dòng tiền, kết quả thanh tra còn phát hiện thương nhân đầu mối trích lập, chi sử dụng sai chủng loại, khối lượng xăng, dầu...

Để khắc phục những hạn chế trên, dự thảo nghị định thay thế các nghị định về kinh doanh xăng, dầu đang đề xuất một thay đổi đáng chú ý: Chuyển toàn bộ số dư Quỹ bình ổn giá xăng, dầu về một tài khoản do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước để quản lý tập trung. Cụ thể, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, Bộ Công Thương, đại diện cơ quan soạn thảo cho biết, theo phương án chuyển tiếp Quỹ bình ổn giá xăng, dầu (trừ nguồn chi tạm ứng từ ngân sách nhà nước), thương nhân đầu mối chốt số dư Quỹ bình ổn giá xăng, dầu trước ngày nghị định có hiệu lực và chuyển nộp toàn bộ số dư dương vào tài khoản Quỹ bình ổn giá xăng, dầu do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước. Trong vòng 12 tháng, các thương nhân đầu mối phải hoàn thành kiểm toán độc lập chuyên đề về Quỹ bình ổn giá xăng, dầu gửi Bộ Tài chính và Bộ Công Thương. Sau khi hoàn tất xử lý bù trừ số dư quỹ, Bộ Tài chính bàn giao tài khoản Quỹ bình ổn giá xăng, dầu tại Kho bạc Nhà nước cho Bộ Công Thương quản lý.

Đáng chú ý, dự thảo cũng đặt ra yêu cầu Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính xây dựng phương án quyết toán, hoàn trả khoản ngân sách nhà nước đã tạm ứng cho Quỹ bình ổn giá xăng, dầu. Quy định này cho thấy quá trình chuyển đổi không chỉ dừng ở việc tập trung tiền về kho bạc mà còn hướng tới việc xác lập đầy đủ trách nhiệm về kiểm kê, kiểm toán, quyết toán và xử lý các khoản có liên quan.

Theo số liệu được Bộ Công Thương công bố, đến hết ngày 30-6, số dư Quỹ bình ổn giá xăng, dầu từ nguồn trích lập, chi sử dụng thông thường đạt hơn 196,28 tỷ đồng. Hiện tiền quỹ được để tại các doanh nghiệp đầu mối, hạch toán và theo dõi riêng. Theo đánh giá của các chuyên gia, việc đưa toàn bộ số dư Quỹ bình ổn giá xăng, dầu về một tài khoản tập trung tại Kho bạc Nhà nước được đánh giá là thay đổi đáng chú ý trong cách quản lý quỹ. Cách làm này đã tách tiền quỹ khỏi dòng tiền kinh doanh của doanh nghiệp, giúp tập trung dòng tiền, thuận lợi hơn cho việc theo dõi, kiểm toán và đối chiếu số dư, thay vì phân tán tại các doanh nghiệp đầu mối như hiện nay. “Chuyển Quỹ bình ổn giá xăng, dầu về Kho bạc Nhà nước có thể khắc phục tình trạng phân tán dòng tiền, đồng thời giảm rủi ro chiếm dụng, sử dụng sai mục đích”, PGS, TS Ngô Trí Long, chuyên gia kinh tế cho biết. 

Cần nghiên cứu lộ trình xóa bỏ Quỹ bình ổn giá xăng, dầu?

Về lâu dài, nhiều doanh nghiệp kinh doanh xăng, dầu và chuyên gia cho rằng, Nhà nước cần nghiên cứu lộ trình xóa bỏ Quỹ bình ổn giá xăng, dầu, thay vào đó sử dụng những công cụ điều tiết phù hợp hơn với cơ chế thị trường. Bởi về bản chất, nguồn tiền hình thành quỹ được trích từ giá bán xăng, dầu, tức là do người tiêu dùng đóng góp. Trong khi đó, mặc dù pháp luật có quy định về công khai thông tin quỹ, song người tiêu dùng gần như không có khả năng tiếp cận đầy đủ thông tin cũng như tham gia giám sát quá trình trích lập, quản lý và sử dụng quỹ của doanh nghiệp. Ở góc độ thị trường, việc duy trì quỹ cũng là một hình thức can thiệp hành chính vào giá một mặt hàng có mức độ nhạy cảm rất cao với biến động cung-cầu trong nước và quốc tế. Khi giá xăng, dầu trong nước được điều tiết thông qua cơ chế trích lập, chi sử dụng quỹ, mức giá có thể không phản ánh đầy đủ và tức thời diễn biến của thị trường thế giới. Điều này, ở một mức độ nhất định, làm giảm tính minh bạch của tín hiệu giá và khiến cơ chế vận hành của thị trường xăng, dầu khó tiệm cận đầy đủ nguyên tắc thị trường.

Do đó, để thị trường xăng, dầu vận hành minh bạch, cạnh tranh và chủ động ứng phó với biến động giá, Nhà nước cần nghiên cứu các công cụ điều tiết khác thay thế Quỹ bình ổn giá xăng, dầu. Trong đó, có thể tính đến việc sử dụng linh hoạt các công cụ thuế, đồng thời nghiên cứu cơ chế bảo hiểm hoặc phòng ngừa rủi ro giá xăng, dầu. Những công cụ này nếu được thiết kế phù hợp và quy định rõ trong nghị định sẽ giúp doanh nghiệp chủ động hơn trước biến động của giá dầu thế giới, trong khi Nhà nước vẫn có khả năng can thiệp khi thị trường xuất hiện những cú sốc lớn.