Sơn La có trên 83% dân số là đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), sinh sống chủ yếu tại các địa bàn vùng cao, biên giới, nơi điều kiện kinh tế - xã hội còn nhiều khó khăn. Ở một số nơi, những quan niệm truyền thống về hôn nhân, tâm lý muốn con cái sớm lập gia đình, cùng với hạn chế trong tiếp cận thông tin và kiến thức pháp luật vẫn là những yếu tố khiến tình trạng tảo hôn còn xảy ra. Trước thực tế đó, tỉnh đã triển khai nhiều giải pháp giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, trọng tâm là tuyên truyền, phổ biến pháp luật, nâng cao nhận thức trong cộng đồng. Từ năm 2015, thực hiện Đề án “Giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong vùng đồng bào DTTS”, các cấp, ngành tập trung đưa nội dung tuyên truyền đến cơ sở, trường học và từng nhóm dân cư.

Trong 10 năm triển khai, toàn tỉnh đã tổ chức 187 cuộc truyền thông cho cấp ủy, chính quyền và người có uy tín, với gần 20.000 lượt người tham dự; 656 cuộc truyền thông trực tiếp tại cơ sở, thu hút trên 52.000 lượt người. Cùng với tuyên truyền trực tiếp, 4.500 cuốn bản tin chuyên đề, 250 đĩa VCD và 135.000 tờ rơi về tác hại của tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và mất cân bằng giới tính khi sinh đã được biên tập, phát hành. Mô hình “Can thiệp giảm thiểu tình trạng tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” được triển khai, nhân rộng tại 35 xã; 12 câu lạc bộ tại các trường phổ thông dân tộc nội trú được thành lập. Những nỗ lực này góp phần tạo chuyển biến tích cực. Nếu năm 2015, tỷ lệ tảo hôn tại Sơn La ở mức 17% thì đến nay giảm còn khoảng 8%. Trong 9 tháng năm 2026, toàn tỉnh ghi nhận 264 cặp tảo hôn, giảm 139 cặp so với cùng kỳ năm trước; không ghi nhận trường hợp hôn nhân cận huyết thống nào. Kết quả cho thấy hiệu quả bước đầu của quá trình kiên trì tuyên truyền, vận động và triển khai các chính sách tại cơ sở.

Tại xã Suối Tọ, công tác giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống được triển khai gắn với đặc điểm văn hóa, đời sống của bà con. Xã có 1.056 hộ dân, 100% là đồng bào dân tộc Mông; giao thông đi lại còn khó khăn, đời sống của một bộ phận người dân chưa ổn định khiến công tác tuyên truyền cần được thực hiện thường xuyên bằng những cách thức gần gũi.

Được lựa chọn làm điểm triển khai mô hình giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, xã chú trọng tuyên truyền trực tiếp tại các bản; nội dung tập trung vào quy định về độ tuổi kết hôn, tác hại của kết hôn sớm, sức khỏe sinh sản vị thành niên và trách nhiệm của cha mẹ trong bảo vệ trẻ em. Địa phương còn kết hợp tuyên truyền với tổ chức Ngày hội Văn hóa dân tộc Mông, lồng ghép thông điệp về xây dựng gia đình tiến bộ, gìn giữ những giá trị văn hóa tốt đẹp, từng bước loại bỏ tập quán không còn phù hợp. Đến nay, xã chưa ghi nhận trường hợp tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống.

Ông Sa Đức Toàn, Chủ tịch UBND xã Suối Tọ, cho biết: Xã chú trọng phát hiện nguy cơ từ sớm, nhất là thông qua việc nắm tình hình tại các bản và trao đổi với những gia đình có con trong độ tuổi vị thành niên. Khi phát hiện trường hợp có ý định kết hôn sớm, cán bộ xã phối hợp với trưởng bản, người có uy tín và các đoàn thể trực tiếp gặp gỡ, giải thích quy định pháp luật, phân tích những ảnh hưởng đến sức khỏe và tương lai của các em. Đồng thời kiên trì vận động để gia đình và thanh thiếu niên nâng cao nhận thức, đồng thuận thực hiện; tạo điều kiện để các em tiếp tục học tập, hướng nghiệp.

Cùng với chính quyền cơ sở, Sở Dân tộc và Tôn giáo phối hợp với các ngành, địa phương lồng ghép công tác giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống trong quá trình thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển KT-XH vùng đồng bào DTTS và miền núi. Sở đã tổ chức 22 hội nghị tuyên truyền, 18 lớp tập huấn, xây dựng 18 mô hình điểm tại các địa bàn có nguy cơ cao; các hoạt động truyền thông trong trường học thu hút 5.656 lượt người tham gia. Qua đó, kiến thức về bình đẳng giới, quyền trẻ em và quy định về độ tuổi kết hôn từng bước được phổ biến rộng rãi đến người dân.

Ông Sùng A Giao, Phó Giám đốc Sở Dân tộc và Tôn giáo, cho biết: Công tác tuyên truyền đạt hiệu quả cao hơn khi được thực hiện thường xuyên, phù hợp với đặc điểm văn hóa và điều kiện sống của người dân. Thời gian tới, ngành sẽ tiếp tục phối hợp với các địa phương rà soát những địa bàn còn nguy cơ xảy ra tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống; phát huy vai trò của người có uy tín, nhà trường và các tổ chức đoàn thể; gắn tuyên truyền với chăm sóc sức khỏe sinh sản, duy trì việc học tập và nâng cao cơ hội việc làm cho thanh niên. Việc đánh giá kết quả cần dựa trên chuyển biến về nhận thức, hành vi và tình hình thực tế từng địa bàn, từ đó kịp thời điều chỉnh giải pháp, nhân rộng các mô hình phù hợp.

Tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống là vấn đề đan xen nhiều yếu tố văn hóa, kinh tế và xã hội, không thể giải quyết trong ngày một ngày hai. Khi kiến thức pháp luật được truyền tải bằng cách dễ hiểu, phù hợp với từng cộng đồng; trẻ em được học tập đầy đủ, thanh niên có cơ hội nghề nghiệp và người dân được tiếp cận tốt hơn với dịch vụ y tế, những nguyên nhân dẫn đến các hủ tục sẽ từng bước được tháo gỡ. Đây là nền tảng để Sơn La nâng cao chất lượng dân số, xây dựng gia đình ấm no, tiến bộ, hạnh phúc, thúc đẩy phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS.