Đồng chí Tô Gĩ, sinh năm 1913, quê ở Xuân Cầu, xã Nghĩa Trụ, tỉnh Hưng Yên. Sớm tham gia phong trào yêu nước, ông từng bị thực dân Pháp giam giữ tại Hỏa Lò, Bắc Mê, Sơn La, sau đó bị đày tới Ma-đa-gát-xca, châu Phi. Trải qua nhiều năm tháng tù đày gian khổ, ông vẫn giữ vững ý chí cách mạng, tiếp tục cống hiến và sau này đảm nhiệm cương vị Tổng Giám đốc Nha Công an Việt Nam.

Trong ký ức của bà Hồng, những năm tháng cha bị giam cầm hiện lên qua nhiều câu chuyện về sự khắc nghiệt nơi lao tù: Hành trình 12 ngày đêm bị áp giải từ miền xuôi lên Sơn La, những bữa cơm nếp nhão khó nuốt, cảnh 156 người chen chúc dưới xà lim ngầm trong đói khát, bệnh tật. Những câu chuyện ấy đã theo bà từ thuở nhỏ, nhưng khi trực tiếp đến di tích, các địa điểm gắn với cuộc đời cha mới hiện ra cụ thể, giúp bà hình dung rõ hơn những gian khổ mà cha và đồng đội từng trải qua.

Điểm dừng chân đầu tiên sau cánh cổng di tích là cây đào Tô Hiệu, gắn với tên tuổi người chiến sĩ cộng sản Tô Hiệu và cuộc đấu tranh của các tù nhân chính trị tại Nhà tù Sơn La. Với bà, nơi đây không chỉ gợi nhắc những trang sử đã học, mà còn gắn với lý tưởng cách mạng của cha và những người đồng chí, đồng đội.

Bà Tô Việt Hồng, quận Hai Bà Trưng, Thành phố Hà Nội chia sẻ: Hình ảnh lịch sử đầu tiên sau cánh cổng di tích là cây đào mang tên bác tôi, đồng chí Tô Hiệu, biểu tượng bất diệt của những chiến sĩ cộng sản trong ngục Sơn La. Tuổi thơ tôi đã được học trong sách giáo khoa, lớn lên được đọc, được nghe tin tức. Nhưng hôm nay đứng dưới bóng cây đào, tôi vô cùng xúc động. Lý tưởng cách mạng của cha, của người thân và đồng chí của cha tôi đã trở thành một phần lịch sử nơi đây.

Từ cây đào Tô Hiệu, bà Hồng tiếp tục tham quan khu xà lim ngầm, nơi ghi dấu cuộc đấu tranh tuyệt thực của các chiến sĩ cách mạng năm 1941. Trực tiếp tìm hiểu không gian giam giữ khắc nghiệt, bà càng cảm nhận sâu sắc những gian khổ mà các chiến sĩ từng trải qua và tinh thần đấu tranh kiên cường của họ trong chốn lao tù.

Bà Tô Việt Hồng xúc động nói: Từng bậc thang bước xuống xà lim ngầm, tôi như được cảm nhận một cách chân thực nhất về cuộc đấu tranh tuyệt thực năm 1941, cơn khát của cha, tiếng những chiến sĩ cộng sản đồng thanh hô vang “nước, nước, đả đảo đế quốc Pháp!”. Có lẽ, phải có ý chí cách mạng mãnh liệt thì 156 người yêu nước mới vượt qua được 12 ngày đêm đày đọa sống không bằng chết”.

Không chỉ được lưu giữ qua ký ức của những gia đình có người thân từng bị giam giữ, lịch sử Nhà tù Sơn La còn được bổ sung từ các tư liệu do thân nhân trao gửi. Việc tiếp nhận những tư liệu này góp phần làm phong phú nguồn thông tin về cuộc đời, hoạt động cách mạng của các chiến sĩ, đồng thời đặt ra yêu cầu nghiên cứu, đối chiếu với hồ sơ và các nguồn sử liệu liên quan.

Nhiều năm gắn bó với công tác nghiên cứu, tuyên truyền và phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La, bà Nguyễn Thị Ngọc Tú, Phòng Bảo tồn - Bảo tàng, Trung tâm Văn hóa - Thể thao tỉnh, chia sẻ: Qua những cuộc gặp gỡ với thân nhân các chiến sĩ cách mạng, chúng tôi có thêm điều kiện tìm hiểu sâu hơn về cuộc đời và những năm tháng hoạt động của các đồng chí. Mỗi tư liệu, mỗi câu chuyện gia đình đều được chúng tôi tiếp nhận, nghiên cứu và đối chiếu với hồ sơ lịch sử để phục vụ tốt hơn công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích.

Tại Chương trình gặp mặt thân nhân tù nhân chính trị Nhà tù Sơn La giai đoạn 1930 - 1945, nhân dịp Ngày Thương binh Liệt sĩ 27/7/2026 do UBND tỉnh Sơn La tổ chức, bà Tô Việt Hồng đã trao tặng tỉnh cuốn hồi ký “Những ngày sóng gió” của đồng chí Tô Gĩ, do Nhà xuất bản Công an nhân dân xuất bản. Ghi lại những dấu ấn hoạt động của đồng chí Tô Gĩ cùng các đồng chí, đồng đội trong những năm tháng lịch sử đầy biến động, cuốn hồi ký là nguồn tư liệu quý từ chính người trong cuộc. Việc trao tặng cuốn sách cũng thể hiện tình cảm của gia đình đối với mảnh đất từng ghi dấu một chặng đường trong cuộc đời hoạt động cách mạng của ông.

Cuốn hồi ký của đồng chí Tô Gĩ cùng những tư liệu được các gia đình trao gửi sẽ góp phần bổ sung nguồn sử liệu về các chiến sĩ cách mạng từng bị giam giữ tại Nhà tù Sơn La. Qua đó, những câu chuyện về ý chí, lòng kiên trung của các thế hệ đi trước tiếp tục được lưu giữ, lan tỏa, trở thành nguồn tư liệu có ý nghĩa trong công tác giáo dục truyền thống cách mạng cho các thế hệ hôm nay và mai sau.