Mỗi người trở lại Vị Xuyên mang theo những kỷ niệm và nỗi niềm riêng. Với những cựu chiến binh từng trực tiếp cầm súng chiến đấu, đây là dịp nhớ về đồng đội, về những năm tháng gian khổ nơi tuyến đầu. Với những người lần đầu đặt chân đến mảnh đất này, những câu chuyện được nghe, những trang sử từng đọc nay trở nên chân thực hơn, giúp cảm nhận sâu sắc sự hy sinh của các thế hệ đi trước vì độc lập, chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.

Từ Sơn La về Vị Xuyên, những dãy núi Tây Bắc nối dài đến miền cực Bắc Tổ quốc. Núi rừng vẫn trùng điệp, sông suối miệt mài chảy qua những thung lũng, bản làng nép mình bên chân núi. Hơn bốn thập kỷ trước, cũng từ những miền quê ấy, biết bao người con Sơn La đã lên đường bảo vệ biên cương. Họ là những chàng trai lớn lên bên dòng Đà giang, trên những nương ngô, ruộng lúa ở Mường La, Thuận Châu, Mộc Châu, Yên Châu và nhiều vùng quê khác. Hành trang của họ là lời dặn dò của cha mẹ, tình yêu quê hương và những lời hẹn ước còn dang dở.

Chiến tranh đi qua, có người trở về với mái tóc bạc màu năm tháng, có người mang trên mình thương tích. Nhưng cũng có những người lính mãi mãi nằm lại giữa núi rừng Vị Xuyên, gửi tuổi xuân vào đất trời biên cương. Ngày lên đường, có lẽ chẳng ai nghĩ cuộc chia tay bên hiên nhà, bến nước hay gốc ban già lại trở thành lần gặp gỡ cuối cùng với người thân. Hơn 40 năm đã trôi qua, ký ức ấy vẫn khắc sâu trong lòng những người ở lại, nhắc nhớ về một thế hệ đã hiến dâng tuổi trẻ, máu xương để bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc.

Vị Xuyên, mảnh đất từng oằn mình dưới bom đạn, nay đã hồi sinh với màu xanh của núi rừng, những con đường mới mở, những mái nhà bình yên nơi biên giới. Ít ai hình dung nơi đây từng là một trong những chiến trường ác liệt nhất trong cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc của Tổ quốc. Giai đoạn 1979-1989, đặc biệt trong những năm 1984-1989, vùng biên giới Vị Xuyên diễn ra những trận chiến khốc liệt, giành giật từng điểm cao, từng đoạn chiến hào, từng mỏm đá. Những địa danh 1509, 772, 685, 468, Đồi Đài, Cô Ích, Thanh Thủy… đã trở thành dấu tích lịch sử, ghi dấu lòng quả cảm và sự hy sinh của bao người lính. Có những ngọn núi bị pháo đạn cày xới, đá vỡ vụn, trắng xóa như vôi, để rồi cái tên “Lò vôi thế kỷ” trở thành ký ức đau thương của một thời khói lửa. Nơi ấy, có những người lính chưa kịp nói lời từ biệt đã mãi mãi nằm lại; những lời hẹn ngày trở về còn dang dở ở tuổi đôi mươi.

Ngày 12/7/1984 là một dấu mốc đặc biệt đau thương trong lịch sử mặt trận Vị Xuyên. Trong cuộc chiến đấu ác liệt ngày ấy, hàng trăm cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh, nhiều người mãi mãi nằm lại giữa núi rừng biên giới. Hơn bốn thập kỷ đã qua, những sườn núi từng cháy đen vì bom đạn nay đã xanh màu cây lá, những bản làng từng chìm trong khói lửa đã hồi sinh. Nhưng dưới những tầng đất đá kia, vẫn còn những người lính chưa được trở về. Thời gian có thể làm dịu những vết thương trên đất, nhưng ký ức về đồng đội vẫn vẹn nguyên trong lòng những người sống sót, bởi mỗi khi nhìn lên những điểm cao năm cũ, người lính sống sót vẫn nhớ một gương mặt, một giọng nói, một bàn tay từng nắm chặt tay mình giữa lằn ranh sinh tử. Có những người đồng đội dù đã nằm xuống vẫn chưa bao giờ thật sự rời xa. Họ vẫn sống trong những giấc mơ, trong những cuộc gặp mặt cựu chiến binh, trong những lần trở lại chiến trường xưa và cả những khoảng lặng không thể gọi thành lời.

Trong bản Anh hùng ca Vị Xuyên, những người con Sơn La đã góp phần viết nên lịch sử bằng lòng quả cảm và sự hy sinh. Ngày 3/2/1985, Trung đoàn 754, Sư đoàn 314, với khoảng 70% cán bộ, chiến sĩ là người Sơn La, nhận nhiệm vụ chiến đấu tại mặt trận này. Trong bốn năm (1985-1989), đơn vị có hơn 200 cán bộ, chiến sĩ hy sinh và bị thương. Đằng sau những con số ấy là những cuộc chia ly, những người mẹ mòn mỏi đợi con, người vợ ngóng chồng và những mái nhà mãi khuyết một bóng hình. Nhiều người lính đã gửi lại tuổi thanh xuân nơi núi rừng Vị Xuyên, góp phần bảo vệ từng tấc đất biên cương của Tổ quốc.

Hơn bốn thập kỷ trôi qua, những điểm cao 468, 685, 772, đỉnh 1509, suối Thanh Thủy… đã phủ xanh cây lá, nhưng ký ức chiến trường vẫn in sâu trong lòng những người sống sót. Nhiều năm qua, các cựu chiến binh Sơn La vẫn trở lại nơi đồng đội từng chiến đấu, tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, thăm hỏi, sẻ chia với gia đình những người đã khuất. Với họ, chiến tranh đã lùi xa, nhưng nghĩa tình đồng đội vẫn vẹn nguyên, thôi thúc những người còn sống tiếp tục hành trình tri ân, đưa đồng đội trở về với quê hương.

Trong hành trình về nguồn, Nghĩa trang Liệt sĩ quốc gia Vị Xuyên là điểm dừng chân để lại nhiều xúc động. Giữa không gian tĩnh lặng, những hàng bia mộ nối dài gợi nhớ đội hình người lính năm xưa. Nơi đây có 22 liệt sĩ quê Sơn La đã hy sinh, gửi lại tuổi thanh xuân nơi biên cương Tổ quốc. Trước anh linh đồng đội, những cựu chiến binh thành kính dâng hương, cúi đầu tưởng niệm, bày tỏ lòng biết ơn đối với những người đã ngã xuống vì độc lập, chủ quyền đất nước. Trong làn khói hương lan tỏa, mỗi người càng thấm thía giá trị của hòa bình hôm nay, được đánh đổi bằng máu xương của bao thế hệ. Giữa phút giây thiêng liêng ấy, lời gọi “Các anh ơi, chúng tôi về đây!” vang lên như lời nhắn gửi từ những người còn sống đến đồng đội đã khuất. Một lời gọi mộc mạc mà sâu nặng nghĩa tình, nối liền ký ức chiến trường và tình đồng đội qua bao năm tháng.

Hơn 40 năm sau chiến tranh, vẫn còn những liệt sĩ chưa được tìm thấy hài cốt, chưa xác định được danh tính. Biết đâu, giữa những núi đá Vị Xuyên vẫn còn những người con Sơn La nằm lại, chưa thể trở về với quê hương, với những mùa hoa ban trắng núi. Bởi vậy, mỗi chuyến trở lại chiến trường xưa không chỉ để tưởng nhớ, tri ân mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm với những người đã hy sinh. Với những người lính trở về, khi đồng đội vẫn còn nằm lại nơi biên cương, nỗi nhớ thương và hành trình tìm kiếm vẫn chưa thể khép lại.

Rời nghĩa trang, đoàn tiếp tục trở lại những địa danh từng ghi dấu một thời chiến đấu ác liệt ở Vị Xuyên. Điểm cao 468, những dãy núi phía Thanh Thủy từng hứng chịu mưa bom, bão đạn, nay đã phủ xanh cây lá. Hơn bốn thập kỷ trước, nơi đây được biết đến với tên gọi “lò vôi thế kỷ”, bởi những trận đánh khốc liệt khiến núi đá bị cày xới, cây rừng bị thiêu rụi. Biết bao cán bộ, chiến sĩ đã anh dũng hy sinh để bảo vệ từng tấc đất biên cương. Chiến tranh đã lùi xa, nhưng ký ức về những trận đánh, về tình đồng đội sẻ chia từng ngụm nước, phần cơm giữa chiến hào vẫn vẹn nguyên trong lòng những người lính năm xưa. Núi rừng Vị Xuyên hôm nay đã hồi sinh trong màu xanh bình yên, nhưng sự hy sinh của những người lính nơi đây sẽ mãi được các thế hệ ghi nhớ, tri ân.

Từ Vị Xuyên, hành trình về nguồn tiếp tục hướng tới Cột cờ Lũng Cú, trên đỉnh núi Rồng giữa cao nguyên đá Đồng Văn. Lá cờ đỏ sao vàng tung bay nơi cực Bắc Tổ quốc càng khiến mỗi người thêm tự hào, xúc động khi nghĩ về những thế hệ đã hy sinh để bảo vệ từng tấc đất biên cương. Từ núi rừng Sơn La đến cao nguyên đá Hà Giang, tình yêu Tổ quốc và sự hy sinh của những người lính đã gắn kết những miền đất xa xôi. Những người con Sơn La năm ấy rời quê hương lên đường chiến đấu, có người mãi mãi nằm lại nơi cực Bắc, để hôm nay lá cờ Tổ quốc vẫn kiêu hãnh tung bay giữa trời biên cương.

Chia tay Vị Xuyên, hành trình về nguồn khép lại trong niềm xúc động và lưu luyến. Chiều biên cương, những dãy núi dần khuất trong sương, những điểm cao năm xưa lặng im giữa màu xanh cây lá. Trước lúc rời xa, có lẽ mỗi người đều muốn ngoái nhìn lần cuối, gửi lại nơi đây một lời nhắn nhủ: “Các anh cứ yên nghỉ nhé! Sơn La và đồng đội vẫn luôn nhớ các anh. Quê hương hôm nay đang từng ngày đổi mới, những mùa hoa ban vẫn nở trắng núi rừng. Sự hy sinh của các anh đã góp phần làm nên cuộc sống bình yên mà các thế hệ hôm nay đang được hưởng”.