Đến thăm lò rèn của anh Sùng A Súa ở bản Nong Tầu, tiếng búa nện chát chúa, đều đặn trên đe hòa cùng tiếng than cháy lách tách. Bên lò lửa đỏ rực bốc lên hơi nóng hầm hập, anh Súa thoăn thoắt quai những nhát búa nặng trịch để kịp tạo hình lưỡi dao từ thanh thép nung đỏ. Những giọt mồ hôi đầm đìa, lăn dài trên khuôn mặt cho thấy sự nhọc nhằn, kiên trì của người thợ rèn dồn hết tâm sức vào từng sản phẩm.

Ngừng tay, gạt mồ hôi trên trán, anh Súa chia sẻ: Nguyên liệu chủ yếu tận dụng từ nhíp ô tô, vòng bi và các loại thép cũ. Để làm ra một con dao, người thợ phải trải qua nhiều công đoạn, từ chọn thép, nung, rèn tạo hình đến tôi dao, mài sắc và lắp cán. Mỗi công đoạn đòi hỏi sự khéo léo, kinh nghiệm và kiên trì; tùy kích thước, kiểu dáng, một sản phẩm có thể mất gần một ngày để hoàn thiện.

Để làm ra một con dao bền, đẹp, ngoài kỹ thuật rèn lưỡi, người thợ còn phải tỉ mỉ trong khâu làm cán và vỏ. Cán dao được chế tác từ các loại gỗ hoặc sừng trâu, sừng bò; vỏ dao kết hợp giữa gỗ và các chi tiết kim loại, vừa bảo vệ lưỡi dao, vừa tạo nét riêng cho sản phẩm. Mỗi con dao hoàn thiện là kết quả của nhiều giờ lao động, thể hiện kinh nghiệm và sự khéo léo của người thợ rèn.

Sinh ra trong gia đình có nghề rèn truyền thống, từ nhỏ, anh Súa đã quen với tiếng búa, tiếng đe và hình ảnh người cha miệt mài bên lò than. Những lần quan sát cha làm dao giúp anh từng bước học được cách chọn thép, điều chỉnh nhiệt độ lò và quai búa tạo hình. Trưởng thành, anh đi làm công nhân tại Bắc Ninh. Năm 2021, do ảnh hưởng của dịch COVID-19, anh trở về quê và khôi phục lò rèn của gia đình.

Anh Súa chia sẻ thêm: Công việc chính của tôi vẫn là làm nương, trồng trọt. Những lúc nông nhàn hoặc có người đặt hàng, tôi lại nhóm lò rèn dao, cuốc. Nghề này vất vả, mất nhiều thời gian nhưng đã gắn bó với gia đình qua nhiều năm. Tôi muốn tiếp tục duy trì lò rèn, vừa phục vụ nhu cầu của bà con, vừa giữ nghề cha ông truyền lại.

Cũng ở bản Nong Tầu, anh Mùa A Trang lại lựa chọn nghề rèn làm công việc chính để phát triển kinh tế gia đình. Bắt đầu học nghề từ người thân từ năm 2015, anh Trang đã trải qua nhiều năm rèn luyện, tích lũy kinh nghiệm để thành thạo các công đoạn chế tác. Từ việc nhận biết đặc tính của từng loại thép, điều chỉnh nhiệt độ nung đến kỹ thuật tạo hình, tôi dao, mỗi công đoạn đều được anh thực hiện cẩn thận, bảo đảm chất lượng sản phẩm.

Anh Trang chia sẻ: Nghề rèn đòi hỏi sức khỏe, sự kiên trì và kinh nghiệm thực tế. Để làm ra con dao có độ sắc, bền, người thợ phải nắm chắc kỹ thuật, nhất là khâu nung và tôi thép. Nếu nung chưa đủ nhiệt hoặc tôi không đúng cách, lưỡi dao có thể bị cong, giòn hoặc không đạt độ cứng cần thiết. Vì vậy, mỗi sản phẩm hoàn thiện đều phải được kiểm tra kỹ trước khi giao cho khách hàng. Mong muốn lớn nhất của tôi là có thêm nhiều người biết đến sản phẩm rèn của đồng bào Mông, nhất là thế hệ trẻ quan tâm học nghề, để nghề truyền thống tiếp tục được duy trì.

Nghề rèn của đồng bào Mông ở xã Phiêng Cằm gắn liền với đời sống lao động, sản xuất từ nhiều thế hệ. Trước đây, khi việc mua sắm công cụ còn khó khăn, những người thợ trong bản tự rèn dao, cuốc và các dụng cụ phục vụ sản xuất nông nghiệp. Qua thời gian, nghề rèn trở thành một phần trong sinh hoạt, lao động của cộng đồng, với những kinh nghiệm, kỹ thuật được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Hiện toàn xã Phiêng Cằm có 3 lò rèn truyền thống, sản phẩm rèn thủ công chủ yếu tiêu thụ trong xã và các địa phương lân cận, với giá bán từ 500 nghìn đồng đến hơn 1 triệu đồng/sản phẩm. Mỗi người thợ có thể làm 30-40 sản phẩm/tháng, góp phần tăng thu nhập gia đình. Tuy nhiên, việc sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu kênh tiêu thụ ổn định, việc truyền nghề chủ yếu trong gia đình, tiềm ẩn nguy cơ mai một nghề truyền thống.

Ông Đặng Tiến Dũng, Chủ tịch UBND xã Phiêng Cằm, cho biết: Địa phương luôn khuyến khích nhân dân duy trì, phát huy giá trị các nghề thủ công truyền thống, trong đó có nghề rèn của đồng bào Mông. Xã đang định hướng xây dựng bản Nong Tầu thành bản du lịch cộng đồng, gắn khai thác cảnh quan thiên nhiên với giới thiệu văn hóa, phong tục, tập quán và các nghề truyền thống. Nghề rèn được kỳ vọng trở thành một trong những hoạt động trải nghiệm, giúp du khách tìm hiểu kỹ thuật chế tác thủ công, đồng thời tạo thêm cơ hội tiêu thụ sản phẩm, tăng thu nhập cho người dân.

Với sự quan tâm của chính quyền địa phương trong việc gắn bảo tồn nghề rèn với phát triển du lịch cộng đồng, mở ra hướng tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân bản Nong Tầu và gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc.