Theo ông Lường Văn Chựa, một người am hiểu văn hóa dân tộc Thái tại bản Ngùa, xã Yên Châu, tên gọi Mường Vạt gắn với truyền thuyết về nàng Phôm Hom, một người con gái Thái xinh đẹp, có mái tóc đen óng, hương thơm lan tỏa nổi tiếng khắp vùng Viêng Lán xưa. Nàng yêu chàng trai Thao Sặp, nhưng cha mẹ không gả. Một hôm, khi đang gặt lúa, trời bỗng nổi giông, mây đen kéo đến, Then đã cuốn nàng về trời. Phôm Hom chỉ kịp lấy liềm cắt mái tóc và thả một vạt áo xuống dòng Nậm Luông. Chàng Thao Sặp vớt được, nhưng quá đau khổ, đã gieo mình xuống dòng suối. Cảm động trước mối tình bi thương, người dân gọi bản nơi chàng nằm xuống là Sặp Vạt, còn vùng Viêng Lán cũng đổi thành tên Mường Vạt - như một biểu tượng cho tình yêu son sắt.

Vùng đất Mường Vạt xưa trải dài từ Chiềng Đông, Chiềng Sàng, Chiềng Pằn, cho đến tận Viêng Lán, Chiềng Khoi... Trải qua thời gian với những biến thiên của đời sống xã hội, nhưng những nét văn hóa trong trang phục, dân ca, dân vũ, nghề thủ công truyền thống vẫn được bà con dân tộc Thái nơi đây giữ gìn và trao truyền qua nhiều thế hệ.

Được thành lập từ năm 2020, CLB văn hóa Thái cổ Mường Vạt tại bản Ngùa, xã Yên Châu, là nơi giao lưu, sinh hoạt thường xuyên của những người yêu thích, đam mê văn hóa dân tộc Thái trên địa bàn. Với 49 thành viên đủ lứa tuổi, mọi người trong CLB rất chú trọng đến việc truyền dạy, giới thiệu những nét văn hóa truyền thống, như múa, hát, học chữ thái, thêu thùa, dệt vải cho các thế hệ trẻ các con các cháu. Trong những lúc nông nhàn hoặc vào thứ 7, chủ nhật hàng tuần, các chị em đam mê lại cùng nhau quây quần, tập trung tại không gian nhà sàn Thái cổ của CLB.

Bà Lò Thị Xuân, Chủ nhiệm CLB Văn hóa Thái cổ Mường Vạt, chia sẻ: Hoạt động chính của CLB chúng tôi là gìn giữ, bảo tồn và truyền dạy cho thế hệ trẻ những nét văn hóa Thái truyền thống của dân tộc mình. Từ tháng 1 đến tháng 3 là dạy hát Thái, từ tháng 4 đến tháng 6 dạy chữ Thái; từ tháng 7 đến tháng 9 tổ chức lớp học thêu khăn, dệt vải; từ tháng 10 đến tháng 12 tập trung cho lớp học trống chiêng, nhảy xòe. Việc mở các lớp học miễn phí thế này  hoàn toàn tự nguyện.

Không chỉ CLB Thái cổ Mường Vạt, xã Yên Châu còn có nhiều CLB văn hóa hoạt động sôi nổi, như CLB dệt thổ cẩm Chiềng Đông, CLB thêu khăn piêu Viêng Lán, Nhóm bảo tồn văn hóa Thái Yên Châu với hàng trăm thành viên tham gia, cho thấy đời sống tinh thần phong phú và niềm đam mê cháy bỏng với văn hóa truyền thống của bà con. Bên cạnh đó, để có sự tiếp nối hôm nay, phải kể đến những hạt nhân bền bỉ như ông Lường Văn Chựa (bản Ngùa) trong sưu tầm, truyền dạy chữ Thái; ông Lò Văn Phòng (bản Búng) với niềm đam mê chế tác trống, chiêng; bà Lừ Thị Khâu (bản Boong Xanh) với việc bảo tồn, truyền dạy nghề dệt thổ cẩm;... Họ chính là “người giữ lửa”, kiên nhẫn trao truyền từng điệu xòe, câu hát, giữ gìn dòng chảy văn hóa Thái cổ Mường Vạt cho thế hệ hôm nay.

Bà Hoàng Hải Yến, Giám đốc Trung tâm Truyền thông văn hóa xã Yên Châu, cho biết: Vùng đất Mường Vạt xưa kia là cái nôi văn hóa của dân tộc Thái. Trong bối cảnh hội nhập, dù có sự giao thoa với văn hóa hiện đại, nhưng nhờ sự tâm huyết của các nghệ nhân và sự chung tay của chính quyền địa phương, nền văn hóa cổ Mường Vạt không những được giữ gìn mà còn ngày càng phát triển.

Văn hóa Thái cổ Mường Vạt trải qua thăng trầm của thời gian vẫn luôn song hành cùng nhịp sống con người Yên Châu hôm nay. Những nét đẹp văn hóa đó giờ đây còn được phát huy với những giá trị mới, gắn với phát triển du lịch, như: Điểm du lịch Hồ Chiềng Khoi, du lịch cộng đồng bản Khá… Tên gọi Mường Vạt có thể không còn trên văn bản hành chính, nhưng trong tâm thức và trong nếp sống hằng ngày của người dân Yên Châu, Mường Vạt vẫn mãi hiện hữu, như mạch nguồn nuôi dưỡng bản sắc văn hóa quê hương.