Với thổ nhưỡng màu mỡ, khí hậu ôn hòa, nguồn nước dồi dào, cùng với những sườn đồi thoai thoải là vùng đất lý tưởng phát triển cây cà phê. Bén rễ ở đây hơn 30 năm, cây cà phê được bà con trồng trên nương và ngay trong vườn nhà, chủ yếu là giống Arabica, Catimor, với bộ rễ khỏe cắm sâu vào lòng đất, vẫn phát triển tốt bao năm do được gieo từ hạt và có đặc tính chịu được khô hạn. Hiện nay, xã Mường Chanh có 2.800 ha cà phê tại tất cả các bản, sản lượng hằng năm đạt gần 40.000 tấn. Xây dựng vùng cà phê chất lượng cao, giai đoạn 2021-2025, xã Mường Chanh vận động nhân dân tái canh trồng mới, cải tạo ghép cành những giống mới có năng suất, chất lượng cao, với trên 500 ha. Chỉ đạo cơ quan chuyên môn tập huấn cho bà con các kỹ thuật thâm canh cây cà phê, sử dụng phân hữu cơ thay thế phân bón vô cơ.

Trở lại Mường Chanh dịp này, mở ra trước mắt chúng tôi là những triền đồi phủ kín sắc xanh mướt mắt của cà phê. Lác đác trên cành, vài nhành hoa muộn vẫn vương lại chút sắc tuyết trắng trong veo, xen lẫn những chùm quả non đang căng tràn nhựa sống. Dừng chân tại bản Hỏm Lợi - “cội nguồn” đưa cây cà phê đầu tiên về trồng từ hơn 30 năm trước. Vừa dẫn chúng tôi đi thực tế giữa những hàng cà phê xanh mướt, anh Lường Văn Nguyên, Bí thư chi bộ kiêm Trưởng bản Hỏm Lợi cho biết: Trước đây canh tác hoàn toàn phụ thuộc vào tự nhiên và thiếu kỹ thuật cắt tỉa, diện tích cà phê bị sương muối tàn phá nặng nề khiến thu nhập từ cây cà phê còn thấp. Bước ngoặt chỉ thực sự đến vào giai đoạn 2011-2012 khi người dân bắt đầu chủ động ứng dụng kỹ thuật cao vào sản xuất.

Nhằm nâng cao giá trị hạt cà phê, bản Hỏm Lợi hiện thường xuyên phối hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức tập huấn kỹ thuật từ khâu trồng trọt, chăm sóc đến chế biến sâu. Ban quản lý bản tích cực vận hành chuỗi canh tác theo tiêu chuẩn hữu cơ, VietGAP, đồng thời chuyển đổi sang các giống mới, trồng xen cây ăn quả và kiên quyết tái canh những diện tích già cỗi gắn với bảo vệ môi trường. Đến nay, 103 hộ dân trong bản đều trồng cà phê với tổng diện tích 41 ha. Năng suất bình quân đạt từ 13 - 15 tấn/ha, cho sản lượng 630 tấn mỗi năm. Nhờ ba năm liền được giá, mỗi héc ta đem lại lợi nhuận 150 triệu đồng sau khi trừ chi phí. Nhờ cây cà phê, đời sống người dân ngày một khấm khá, tỷ lệ hộ nghèo trong bản giảm còn 0,6%.

Không chỉ riêng bản Hỏm Lợi, thành công từ mô hình trồng cà phê ứng dụng kỹ thuật cao đang được lan tỏa và nhân rộng ra toàn xã Mường Chanh, trở thành định hướng phát triển mũi nhọn của chính quyền địa phương. Trao đổi về chiến lược phát triển kinh tế bền vững này, ông Nguyễn Biên Cương, Chủ tịch UBND xã Mường Chanh cho biết: Xã đã quy hoạch và xây dựng vùng trồng cà phê ứng dụng công nghệ cao, với 329,4 ha, tập trung thu hút doanh nghiệp, HTX, hộ dân tham gia chuỗi sản xuất, tiêu thụ bền vững. Đến nay, toàn xã có 7 HTX, 1 doanh nghiệp liên kết với các hộ thành viên và người nông dân để mở rộng quy mô sản xuất; đẩy mạnh xúc tiến thương mại, quảng bá và giới thiệu sản phẩm, xây dựng sản phẩm OCOP.

Từ định hướng chung của toàn xã, HTX Ara-tay Coffee nổi lên như một điểm sáng trong việc tiên phong xây dựng thương hiệu cà phê. Hợp tác xã có 14 thành viên đang liên kết với trên 100 hộ cung cấp nguyên liệu chế biến cà phê đặc sản. Hiện nay, HTX có 200 ha cà phê, trên 300 ha vệ tinh của các hộ trong xã cung cấp nguyên liệu chế biến 4 sản phẩm: Cà phê nhân xanh Natural, cà phê Honey nhân xanh, cà phê bột và hạt Natural. Năm 2025, HTX tiêu thụ hơn 90 tấn cà phê quả tươi, gần 8 tấn cà phê nhân xanh và 24 tấn cà phê chế biến theo đơn đặt hàng trong nước và xuất khẩu ra thị trường Hàn Quốc và Nhật Bản. Sau khi trừ chi phí, doanh thu của HTX đạt hơn 2 tỷ đồng.

Không dừng lại ở những đơn hàng xuất khẩu truyền thống sang Nhật Bản hay Hàn Quốc, hạt cà phê Mường Chanh đang đứng trước cơ hội bứt phá lớn khi đón đầu các tiêu chuẩn khắt khe từ thị trường châu Âu. Hiện nay, Mường Chanh tự hào là 1 trong 2 xã điểm của tỉnh Sơn La được lựa chọn thí điểm mô hình sản xuất cà phê bền vững đáp ứng EUDR (Quy định chống phá rừng của Liên minh châu Âu). Theo đó, xã được hỗ trợ khảo sát, rà soát diện tích cà phê; thiết lập và quản lý dữ liệu số vùng trồng; phân tích, xác định vùng đáp ứng và vùng rủi ro theo EUDR; triển khai truy xuất nguồn gốc sản phẩm phục vụ tiêu thụ, xuất khẩu... Đồng thời, tổ chức các diễn đàn, mạng lưới thúc đẩy phát triển cà phê bền vững. Đến nay, xã Mường Chanh đang rà soát, quản lý chặt diện tích cà phê, hoàn thiện hồ sơ đất đai, xác định rõ vùng trồng, đảm bảo không có diện tích vi phạm đất lâm nghiệp, đáp ứng tiêu chí “không phá rừng sau năm 2020”. Đẩy mạnh tuyên truyền, khuyến cáo người dân trồng cà phê đúng quy hoạch để vườn, nương cà phê mang lại giá trị kinh tế lâu dài và hợp pháp.

Đồng hành với nông dân, cán bộ của Trung tâm Dịch vụ tổng hợp xã thường xuyên bám cơ sở, hướng dẫn kỹ thuật chăm sóc cây cà phê. Gia đình anh Vì Văn Thân, bản Nà Cà có 1,3 ha cà phê, anh tích cực tham gia các lớp tập huấn về kỹ thuật nhận biết các dấu hiệu khi cây cà phê nhiễm sâu bệnh và cách phòng chống sâu bệnh; cách lựa chọn các loại phân bón, thuốc bảo vệ thực vật... Anh Thân chia sẻ: Hơn 10 năm trồng cà phê, nên tôi có nhiều kinh nghiệm trong chăm sóc cây đạt được năng suất, chất lượng. Cà phê trồng khoảng 5-6 năm là già cỗi, nên đốn tỉa, sau đó tập trung bón phân, tưới nước đủ, thì khoảng 1 năm sau cây lại cho thu hoạch. Năm nay, thời tiết thuận lợi, mưa nhiều, gia đình đang huy động nhân công bón phân để cho cây dưỡng quả, dự kiến sản lượng cà phê năm nay đạt 17 tấn quả tươi.

Hành trình hơn 30 năm từ những gốc cà phê trồng tự phát đến vùng nguyên liệu ứng dụng công nghệ cao là minh chứng cho ý chí vượt khó và tinh thần đổi mới của người dân Mường Chanh. Không chỉ dừng lại ở mục tiêu xóa đói giảm nghèo, hạt cà phê đang mang theo khát vọng về một nền nông nghiệp xanh, trách nhiệm và bền vững.