Hiện nay, xã Mường Cơi có khoảng 406 ha cây ăn quả có múi, gồm: Cam, quýt và bưởi; sản lượng đạt khoảng 2.050 tấn mỗi năm, giá trị sản xuất trên 40 tỷ đồng. Đằng sau những con số ấn tượng ấy là cả một hành trình chuyển đổi đầy quyết tâm của người dân địa phương. Gần hai thập kỷ trước, khi cây ngô, cây sắn vẫn là sinh kế chủ yếu, những hộ dân tiên phong đã mạnh dạn đưa cây có múi lên vùng đất dốc. Không ít lần thất bại do thiếu kinh nghiệm, kỹ thuật và đầu ra bấp bênh, nhưng bằng sự kiên trì cùng sự đồng hành của chính quyền và ngành chuyên môn, những vườn cam, quýt đầu tiên đã bén rễ, mở ra hướng phát triển kinh tế mới cho vùng đất Mường Cơi.

Năm 2000, khi mới ngoài 20 tuổi, anh Lê Văn Toàn, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp trồng cây Văn Tân, ở bản Tân Kiềng (trước đây là bản Văn Tân), bắt đầu đưa những cây cam đầu tiên về trồng trên diện tích hơn 1.000 m². Chia sẻ về hành trình đưa cây cam lên đồng đất Mường Cơi, anh Toàn kể: Lúc đầu thiếu kỹ thuật, thiếu kinh nghiệm, nên những vườn cam đầu tiên không đạt hiệu quả. Không bỏ cuộc, năm 2009 tôi quyết định trồng lại với quy mô 1 ha. Sau 3 năm chăm sóc, vườn cam cho vụ thu hoạch lớn đầu tiên với gần 20 tấn quả, giá bán thời điểm đó gần 40.000 đồng/kg, mang lại doanh thu khoảng 800 triệu đồng, lợi nhuận đạt trên 70%.

Từ thành công ban đầu, gia đình anh Toàn tiếp tục mở rộng diện tích lên 2 ha. Năm 2019, anh cùng các hộ dân thành lập Hợp tác xã Nông nghiệp trồng cây Văn Tân với 7 thành viên, quy mô sản xuất 11 ha cam và bưởi. Năm 2025, hợp tác xã thu hoạch hơn 100 tấn cam, khoảng 300 tấn bưởi; riêng doanh thu từ cam đạt khoảng 2 tỷ đồng. Mô hình hợp tác xã đã giúp các thành viên liên kết sản xuất, chia sẻ kỹ thuật và từng bước nâng cao giá trị sản phẩm.

Còn anh Nguyễn Văn Sử, Giám đốc Hợp tác xã trồng cây ăn quả Nghĩa Hưng, là người tiên phong đưa giống quýt ngọt về trồng ở Mường Cơi. Năm 2010, sau chuyến tham quan mô hình tại tỉnh Hưng Yên, nhận thấy giống quýt có chất lượng thơm ngon và phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng vùng địa phương, anh Sử mạnh dạn đưa 1.000 cây giống về trồng thử nghiệm. Năm 2014, khi quýt bắt đầu cho thu hoạch, anh Sử tự mang sản phẩm đi quảng bá tại các địa phương trong tỉnh và Thủ đô Hà Nội. Sự kiên trì ấy đã giúp sản phẩm từng bước được thị trường đón nhận, được chứng nhận sản phẩm an toàn, VietGAP và sau đó đạt OCOP 3 sao.

Năm 2018, Hợp tác xã trồng cây ăn quả Nghĩa Hưng được thành lập với 11 thành viên, diện tích 28,5 ha. Đến nay, hợp tác xã có 17 thành viên, diện tích 37,8 ha, chủ yếu trồng quýt ngọt và cam đường canh. Sản lượng tăng từ khoảng 120–150 tấn năm 2018 lên 250 tấn năm 2025; doanh thu tăng từ khoảng 1,2 tỷ đồng lên khoảng 8 tỷ đồng. Anh Sử chia sẻ: Thay vì chạy theo sản lượng, hợp tác xã ưu tiên nâng cao chất lượng sản phẩm, giảm sử dụng phân bón vô cơ, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp để sản xuất phân hữu cơ, cải tạo đất và kéo dài tuổi thọ cây trồng.

Sự phát triển của cây có múi ở Mường Cơi không chỉ đến từ nỗ lực của người dân mà còn có sự đồng hành của chính quyền địa phương trong quy hoạch, hỗ trợ kỹ thuật và xây dựng thương hiệu. Cây có múi được xác định là cây trồng phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng của vùng Mường. Từ năm 2012, huyện Phù Yên trước đây đã xây dựng Đề án phát triển cây ăn quả có múi, lồng ghép các nguồn vốn từ Chương trình 135, Chương trình 30A, xây dựng nông thôn mới và các nguồn vốn sự nghiệp để hỗ trợ người dân chuyển đổi diện tích đất dốc, đất sản xuất kém hiệu quả sang trồng cây ăn quả. Năm 2017, sản phẩm Cam Phù Yên được Cục Sở hữu trí tuệ cấp nhãn hiệu chứng nhận; quýt ngọt được công nhận sản phẩm OCOP 3 sao, từng bước khẳng định vị thế trên thị trường.

Cùng với việc hỗ trợ người dân về giống, chuyển giao kỹ thuật sản xuất, địa phương đẩy mạnh kết nối tiêu thụ sản phẩm thông qua các hợp tác xã. Nhiều sản phẩm cam, quýt của Mường Cơi đã tham gia các hội chợ, tuần lễ giới thiệu nông sản trong và ngoài tỉnh, từng bước có mặt tại hệ thống cửa hàng nông sản an toàn ở Hà Nội và nhiều thị trường khác. Từ việc chú trọng mở rộng diện tích, Mường Cơi đang chuyển hướng sang nâng cao chất lượng, giá trị gia tăng của sản phẩm thông qua sản xuất theo tiêu chuẩn an toàn, xây dựng thương hiệu, truy xuất nguồn gốc và phát triển chuỗi liên kết bền vững. Đồng thời, lựa chọn những vườn cây tiêu biểu xây dựng mô hình "Vườn cam nhà tôi", gắn sản xuất với phát triển du lịch trải nghiệm, từng bước hình thành chuỗi giá trị từ sản xuất, chế biến đến dịch vụ. Hiện nay, toàn xã có 4 hợp tác xã tham gia sản xuất cây ăn quả có múi, với 20 ha được chứng nhận VietGAP; thu nhập bình quân đầu người đạt 42,7 triệu đồng/người/năm.

Bà Đinh Thị Thu Hà, Bí thư Đảng uỷ xã Mường Cơi, thông tin: Xã tiếp tục phát triển cây ăn quả có múi theo hướng nông nghiệp xanh, nông nghiệp sạch và nông nghiệp hữu cơ; đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số trong sản xuất, từ nhật ký điện tử đến truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, nhằm nâng cao chất lượng, giá trị và sức cạnh tranh của sản phẩm. Đây cũng là hướng đi để Mường Cơi xây dựng vùng cây ăn quả có múi phát triển bền vững, khẳng định thương hiệu trên thị trường, góp phần nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống người dân.

Mường Cơi hôm nay đã hình thành vùng chuyên canh cây ăn quả có múi mang thương hiệu riêng. Hành trình ấy được tạo nên từ khát vọng làm giàu của những người nông dân dám nghĩ, dám làm; từ sự đồng hành của chính quyền trong quy hoạch, xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường. Khi sản xuất ngày càng gắn với nông nghiệp xanh, chuyển đổi số và du lịch trải nghiệm, cây có múi không chỉ mang lại giá trị kinh tế mà còn mở ra hướng phát triển bền vững cho vùng đất Mường Cơi trong những năm tới.