Đến bản Mường Và, xã Sốp Cộp ấn tượng đầu tiên là tháp Mường Và sừng sững trên một quả đồi nhân tạo ngay trung tâm của bản, bao quanh là những nếp nhà sàn nguyên bản với kiến trúc truyền thống của đồng bào dân tộc Lào. Đưa chúng tôi tham quan tháp Mường Và, ông Lò Văn Thính, Bí thư chi bộ, Trưởng bản Mường Và, thông tin: Mường Và theo tiếng địa phương có nghĩa là miền đất đông người tập trung sinh sống, đất đai bằng phẳng màu mỡ, phong cảnh đẹp. Bản hiện có trên 460 hộ, trong đó có hơn 70% là đồng bào dân tộc Lào đã sinh sống nhiều đời nay tại vùng đất này.

Theo truyền thuyết truyền lại cách đây hơn 400 năm có một thầy địa lý người Hoa đi qua vùng đất này thấy có cảnh đẹp, theo thuyết phong thuỷ thì là một vùng đất đẹp và ổn định. Ông đã bàn với Chẩu Hua (người đứng đầu trong vùng) để xây dựng chùa và tháp, để làm nơi nhân dân đến lễ phật, nghe kinh, tổ chức lễ hội. Chẩu Hua đã huy động nhân dân trong vùng khởi khởi công đắp quả đồi ngay tại trung tâm của bản. Đất đáp đồi được lấy từ 2 bên và đằng sau tháp, trước đây xung quang tháp còn có 3 chiếc hồ lớn. Sau khi đắp hồ song, Chẩu Hua cho xây tháp và dựng chùa để người dân đến lễ phật, nghe  kinh, chùa còn là nơi tập hợp toàn dân vào những ngày hội lớn, nhỏ của bản.

Tháp Mường Và Thuộc loại di tích kiến trúc nghệ thuật. Dựa theo thuyết phong thuỷ phía sau tháp là một giải núi dài chạy ôm lấy tháp. Trước mặt là một cách đồng lớn có con suối lớn chảy qua trước mặt. Tháp được xây theo hình bút tháp cao 13 mét. Tháp được chia thành 5 tầng, được xây dựng bằng gạch vồ có chiều dài là 35cm, rộng 15cm, dầy 6cm loại gạch mầu đỏ được gắn với nhau bằng vôi, cát chân tháp được xây theo hình thể vuông, chân tháp có mỗi cạnh là 2,85m, tháp được xây đặc. Các tầng tháp được trang trí nhiều nét hoa văn đặc trưng như: Hình bán nguyệt, hoa sen, hoa cúc, voi… 

Nét độc đáo của tháp ngoài hình khối còn phải kể đến nguyên liệu xây dựng tháp. Tháp được xây bằng gạch vồ, liên kết các viên gạch là vôi, cát. Tháp xây đặc toàn bộ, không có cửa, phân chia 4 mặt khá đều nhau, mỗi mặt quay một hướng. Về tổng thể, tháp Mường Và được tạo hình khá hài hòa, toát lên vẻ uy nghi mà không kém phần thanh thoát tự nhiên, chính kiến trúc nghệ thuật này đã làm cho ngọn tháp cổ trở nên có giá trị về mặt văn hóa, lịch sử và tôn giáo của người Lào ở vùng Tây Bắc. Tháp Mường Và được Bộ Văn hoá Thông tin (nay là Bộ Văn hoá, Thể thao và Du lịch) công nhận di tích Kiến trúc - Nghệ thuật cấp Quốc gia vào năm 1998.

Trải qua những biến cố thăng trầm thơi gian, vết tích của chùa cổ năm xưa không con nữa, tháp Mường Và cũng không còn nguyên vẹn như xưa. Năm 1965 máy bay Mỹ bắn phá đã phá đứt mất 0,6m đỉnh tháp. Động đất năm 1983 làm cho tháp bị nứt dọc, vôi vữa trát xung quanh bị bong lở nhiều, phần chân tháp bị bong lở hoàn toàn. Cùng với đó, theo thời gian nhiều hoa văn quanh tháp và các điểm quan trọng bị mất. Sau khi được công nhận di tích quốc gia, từ năm 2000 đến nay, quần thể tháp Mường Và nhiều lần tôn tạo, tu bổ, phục dựng khang trang, phục vụ nhân dân và du khách tham quan. Cùng với đó, người dân bản Mường Và cắt cử người dọn dẹp, bảo vệ tháp.

Sinh ra lớn lên tại bản Mường Và, năm nay đã bước sang tuổi 76, ông Lò Văn Bóng tình nguyện trông coi bảo vệ khu di tích được hơn 5 năm, ông Bóng chia sẻ: Người dân trong bản luôn tự hào và cùng nhau bảo vệ, giữ gìn tháp cổ Mường Và. Qua nhiều thế hệ, tháp Mường Và luôn là sợi dây nối liền quá khứ với hiện tại và là nơi nguyện cầu của người dân nơi đây về cuộc sống an bình, no ấm.

Hằng năm, cứ đến khi hoa ban nở, khi măng đắng mọc, mọi người ở nơi đây lại tổ chức Lễ hội Xên Mường vào tháng 3 để cầu an lành, hạnh phúc cho bản làng mưa thuận gió hoà, mùa màng bội thu. Đến rằm tháng 8 hằng năm người dân Mường Và tổ chức Lễ hội Khảu Hó - lễ mừng cơm mới của người dân tộc Lào, nhân dân trong vùng nô nức đến tham quan tháp Mường Và và tham dự các lễ hội. Hiện nay, tháp Mường Và trở thành điểm đến của nhiều người dân và du khách trong và ngoài tỉnh.

Với việc tôn tạo trùng tu tháp Mường Và là điểm đến nằm trong tuyến du lịch của tỉnh, tạo điều kiện cho địa phương thúc đẩy phát triển du lịch sinh thái và cộng đồng. Hiện nay, ở bản Mường Và, một số hộ vẫn còn lưu giữ nghề dệt thổ cẩm theo văn hóa truyền thống của dân tộc Lào. Một số sản phẩm thổ cẩm đang được nhân dân duy trì phục vụ nhân dân và du khách, như quần áo dân tộc Lào, túi, ví đựng đồ của phụ nữ, khăn piêu Lào... Ngoài ra, du khách còn được thưởng thức văn hóa ẩm thực của người dân bản Mường Và có sự giao thoa giữa văn hóa dân tộc Lào và văn hóa dân tộc Thái, rất ngon và lạ miệng.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, tháp Mường Và luôn hiện hữu trong tâm thức những người dân nơi đây với niềm ngưỡng vọng, thành kính và thiêng liêng. Di tích tháp Mường Và không chỉ có giá trị về mặt văn hoá, nghệ thuật mà còn có ý nghĩa lịch sử quan trọng, khẳng định tình đoàn kết giữa Việt Nam và Lào cũng như mối giao lưu về văn hóa giữa hai dân tộc vùng biên giới là dân tộc Lào và dân tộc Thái ở Sơn La từ nhiều đời nay.