Từ khí tiết người chí sĩ đến trách nhiệm trước vận mệnh dân tộc

Sinh năm 1876 tại Quảng Nam, Huỳnh Thúc Kháng trưởng thành trong bối cảnh đất nước mất độc lập, nhân dân chịu ách thống trị của thực dân Pháp. Với tư chất thông minh, lòng tự trọng và ý thức sâu sắc về vận mệnh non sông, cụ sớm vượt ra khỏi khuôn khổ của con đường khoa cử thông thường để dấn thân vào sự nghiệp cứu nước. Là một trong những nhân vật tiêu biểu của Phong trào Duy Tân đầu thế kỷ 20, cụ Huỳnh Thúc Kháng coi nâng cao dân trí, khơi dậy ý thức tự cường và cải thiện đời sống nhân dân là những điều kiện quan trọng để chấn hưng đất nước. Những hoạt động vận động đổi mới, cổ vũ thực nghiệp, phát triển giáo dục và thức tỉnh tinh thần dân tộc đã thể hiện tư duy tiến bộ, tầm nhìn vượt trước thời cuộc của một nhà yêu nước.

Năm 1908, cụ bị thực dân Pháp bắt, đày ra Côn Đảo và trải qua nhiều năm lao tù khắc nghiệt. Nhưng sự đàn áp không khuất phục được khí tiết, cũng không làm suy giảm lòng trung thành với dân tộc. Sau khi được trả tự do, cụ tiếp tục hoạt động xã hội, dùng báo chí làm phương tiện đấu tranh, tiêu biểu là việc sáng lập và chủ trì Báo Tiếng Dân tại Huế từ năm 1927.

Thông qua hoạt động báo chí, cụ Huỳnh Thúc Kháng kiên trì bảo vệ quyền lợi dân chúng, phê phán những bất công và cổ vũ tinh thần tự chủ. Báo chí đối với cụ không đơn thuần là phương tiện truyền bá tư tưởng mà còn là diễn đàn thực hiện trách nhiệm công dân, đấu tranh vì dân quyền và vận mệnh đất nước. Điểm nổi bật trong nhân cách Huỳnh Thúc Kháng là sự thống nhất giữa lời nói và hành động, giữa lòng yêu nước và trách nhiệm xã hội. Cụ không chỉ phản đối áp bức bằng thái độ bất khuất mà còn tìm kiếm những con đường thiết thực để khai mở dân trí, củng cố nội lực dân tộc. Chính nền tảng ấy tạo nên uy tín, ảnh hưởng và sức quy tụ đặc biệt của cụ trong đời sống chính trị-xã hội Việt Nam trước và sau năm 1945.

Trọng trách lịch sử trong buổi đầu xây dựng chính quyền cách mạng

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời, mở ra kỷ nguyên độc lập dân tộc. Nhưng chính quyền cách mạng non trẻ phải đối mặt với muôn vàn khó khăn: Thù trong, giặc ngoài, nền kinh tế kiệt quệ, nạn đói, nạn mù chữ và những thách thức nghiêm trọng đối với nền độc lập vừa giành được. Trong tình thế ấy, yêu cầu cấp thiết đặt ra là củng cố chính quyền, phát huy sức mạnh toàn dân, quy tụ nhân tài, trí thức và mọi lực lượng yêu nước vào sự nghiệp kháng chiến, kiến quốc.

Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trân trọng mời cụ Huỳnh Thúc Kháng tham gia Chính phủ cách mạng. Tháng 3-1946, tại Kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa I, khi giới thiệu cụ Huỳnh Thúc Kháng giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ, Người khẳng định: “Một người đạo đức danh vọng mà toàn thể quốc dân ai cũng biết: Cụ Huỳnh Thúc Kháng”. Trên cương vị Bộ trưởng Bộ Nội vụ, cụ Huỳnh Thúc Kháng trực tiếp tham gia những công việc quan trọng nhằm kiện toàn bộ máy nhà nước, củng cố hệ thống chính quyền, xây dựng nền hành chính mới và giữ gìn trật tự, kỷ cương xã hội. Cụ cùng Chính phủ giải quyết những vấn đề cấp thiết của đất nước, tham gia xây dựng các nguyên tắc hoạt động, tổ chức bộ máy và chuẩn bị những điều kiện cần thiết để chính quyền cách mạng thực hiện nhiệm vụ quản lý, điều hành quốc gia.

Đóng góp của cụ còn thể hiện trong lĩnh vực đối ngoại. Với uy tín và kinh nghiệm hoạt động chính trị, cụ Huỳnh Thúc Kháng tham gia Ủy ban nghiên cứu các vấn đề phục vụ đàm phán với Pháp, góp phần vào nỗ lực bảo vệ nền độc lập, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ trong bối cảnh tình hình quốc tế, trong nước hết sức phức tạp. Đặc biệt, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp đàm phán, cụ Huỳnh Thúc Kháng được giao trọng trách thay mặt Người giải quyết công việc thường ngày của Nhà nước, chủ tọa các phiên họp Hội đồng Chính phủ.

Trong thời gian đảm nhiệm trọng trách, cụ phải xử lý nhiều vấn đề hệ trọng về đối nội, đối ngoại, bảo vệ chính quyền và giữ vững ổn định chính trị, trực tiếp gánh vác trọng trách quốc gia trong thời điểm cam go. Phẩm chất nổi bật của cụ Huỳnh Thúc Kháng là sự kiên định về nguyên tắc, linh hoạt trong phương pháp, đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết. Phương châm “Dĩ bất biến, ứng vạn biến” được Chủ tịch Hồ Chí Minh dặn dò trước lúc lên đường trở thành định hướng có ý nghĩa sâu sắc trong xử lý những tình huống phức tạp của thời cuộc.

Đại đoàn kết dân tộc - sức mạnh từ sự đồng lòng, đồng sức

Một trong những cống hiến nổi bật của cụ Huỳnh Thúc Kháng là vai trò tập hợp, đoàn kết các tầng lớp nhân sĩ, trí thức và nhân dân, phát huy sức mạnh của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Trong tư duy và hành động của cụ, lòng yêu nước là điểm gặp gỡ căn bản để quy tụ những người có thể khác nhau về xuất thân, quan điểm hoặc con đường hoạt động, nhưng cùng hướng tới mục tiêu độc lập dân tộc, tự do và hạnh phúc của nhân dân. Cụ hiểu rằng, trong hoàn cảnh đất nước vừa giành được độc lập, không một lực lượng riêng lẻ nào có thể đảm đương đầy đủ nhiệm vụ kiến quốc và bảo vệ chính quyền cách mạng.

Ngày 29-5-1946, Hội Liên hiệp quốc dân Việt Nam (Hội Liên Việt) được thành lập, cụ Huỳnh Thúc Kháng được bầu làm Hội trưởng, Chủ tịch Hồ Chí Minh làm Hội trưởng danh dự. Đây là dấu mốc quan trọng trong quá trình mở rộng mặt trận đoàn kết, tập hợp các tầng lớp xã hội, nhân sĩ, trí thức và những người yêu nước cùng tham gia sự nghiệp chung. Trên cương vị Hội trưởng, cụ góp phần củng cố sự đồng thuận xã hội, khơi dậy tinh thần trách nhiệm công dân và tạo điều kiện để những người yêu nước phát huy tài năng, trí tuệ, đóng góp cho đất nước. Vai trò của cụ cho thấy sức mạnh đoàn kết không chỉ được tạo nên bằng những lời hiệu triệu, mà phải được xây dựng từ sự chân thành, tôn trọng, tin cậy và khả năng dung hòa những khác biệt chính đáng.

Khi cụ Huỳnh Thúc Kháng qua đời năm 1947, Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư bày tỏ lòng tiếc thương, trân trọng công lao và nhân cách của cụ. Người nhấn mạnh những phẩm chất “học hành rất rộng, chí khí rất bền, đạo đức rất cao”, qua đó, khẳng định sự kính trọng đối với một nhà yêu nước suốt đời vì dân, vì nước. Mối quan hệ ấy để lại bài học sâu sắc về văn hóa chính trị: Biết trọng người tài, quý người có đức, chân thành lắng nghe và tin cậy những người có thể cùng gánh vác việc nước. Trong xây dựng đội ngũ cán bộ hiện nay, đó vẫn là yêu cầu có ý nghĩa căn bản.

Cuộc đời và sự nghiệp của cụ Huỳnh Thúc Kháng để lại nhiều bài học có giá trị lâu dài. Trước hết, đó là bài học về lòng yêu nước gắn với hành động thực tiễn. Yêu nước không chỉ là tình cảm, lời nói hay sự khẳng định lập trường, mà phải được thể hiện bằng trách nhiệm, sự dấn thân và những đóng góp cụ thể cho cộng đồng, dân tộc.

Thứ hai, bài học về trọng dụng nhân tài và phát huy sức mạnh đại đoàn kết. Khi vận mệnh đất nước đứng trước thử thách, việc quy tụ những người có năng lực, uy tín và lòng yêu nước là yêu cầu sống còn.

Thứ ba, bài học về bản lĩnh, nguyên tắc và sự linh hoạt trong lãnh đạo, quản lý. Việc thực hiện “Dĩ bất biến ứng vạn biến” gợi mở phương pháp xử lý những vấn đề phức tạp: Kiên định mục tiêu, giữ vững lợi ích cốt lõi của quốc gia, dân tộc, nhưng chủ động điều chỉnh cách thức, bước đi và giải pháp theo tình hình thực tiễn.

Thứ tư, bài học về đạo đức công vụ và trách nhiệm phụng sự nhân dân. Cụ Huỳnh Thúc Kháng nhận trọng trách khi tuổi đã cao, trong điều kiện đất nước gian nan, nhưng vẫn tận tụy với công việc, không đặt lợi ích cá nhân lên trên lợi ích chung. Đó là lời nhắc nhở đối với đội ngũ cán bộ, đảng viên hiện nay về trách nhiệm nêu gương, liêm chính, tận tâm, gần dân, trọng dân, lắng nghe dân và hành động vì lợi ích chính đáng của nhân dân.

Thứ năm, bài học về kết hợp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trong buổi đầu độc lập, cụ Huỳnh Thúc Kháng cùng Chính phủ vừa xây dựng bộ máy nhà nước, củng cố trật tự xã hội, vừa góp phần bảo vệ chính quyền và nền độc lập trước những thách thức nghiêm trọng.

Kỷ niệm 150 năm Ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng là dịp để nhìn lại và khẳng định những cống hiến to lớn của một chí sĩ yêu nước tiêu biểu, nhà trí thức lớn, người cán bộ tận tụy của chính quyền cách mạng. Nhìn lại những đóng góp nổi bật của cụ, nhất là trong buổi đầu xây dựng chính quyền cách mạng, càng nhận thức sâu sắc giá trị của một nhân cách lớn: Kiên định mục tiêu độc lập dân tộc, rộng mở trong tập hợp lực lượng, thẳng thắn trong chính kiến và tận tụy trong hành động. Những phẩm chất ấy vẫn mang ý nghĩa thiết thực đối với công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay.