1. Bác Hồ là nhà tình báo vĩ đại! Trước năm 1941, khi hoạt động ở nước ngoài, để sống và hoạt động, Người phải cực kỳ tỉnh táo, sáng suốt đấu tranh với các trùm tình báo và cả hệ thống mật vụ gián điệp thực dân, đế quốc.

Bài viết soi sáng từ hai nguồn binh pháp cổ phương Đông và thực tế Cao Bằng (trong tài liệu Phòng Nhì Pháp và tư liệu Phòng Tình báo Quân ủy hội-tiền thân của Tổng cục Tình báo Quốc phòng). Thực chất, các nghiên cứu sau này đều triển khai từ một nhận định khái quát cao nhất, bản chất, ngắn gọn mà đầy đủ nhất của lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc: “Căn cứ địa Cao Bằng sẽ mở ra triển vọng lớn cho cách mạng nước ta. Cao Bằng có phong trào tốt từ trước, lại liền kề sát biên giới, lấy đó làm cơ sở liên lạc quốc tế rất thuận lợi. Nhưng từ Cao Bằng còn phải phát triển về Thái Nguyên và thông xuống nữa mới có thể tiếp xúc với toàn quốc được. Có nối phong trào được với Thái Nguyên và toàn quốc thì khi phát động đấu tranh vũ trang, lúc thuận có thể tiến công, lúc khó khăn có thể giữ”. 

Địa danh núi Các Mác, suối Lê-nin (Cao Bằng) do Bác Hồ đặt tên. Ảnh: HOÀNG VIỆT

Tình báo quân sự trước nay gói gọn trong một chữ “biết” (“biết địch biết ta”). Bác Hồ-người Cha của ngành Tình báo quân sự Việt Nam khẳng định: “Trong chiến tranh, tình báo (đặc vụ, mật thám) là một bộ phận quan trọng bậc nhất; nó là lỗ tai con mắt của bộ chỉ huy” (Hồ Chí Minh toàn tập, 2011, tập 7, tr 278). Muốn có nhiều “tai mắt” phải dựa vào dân-nguồn tin đáng tin cậy nhất, thời sự và cập nhật. Tình báo của ta là “tình báo nhân dân” là vậy. Cụ thể hơn, Bác dạy, muốn biết địch phải có tình báo giỏi. Muốn địch khỏi biết ta cũng phải có tình báo giỏi. Tin tình báo (Intelligence) phải là sự đánh giá, phân tích, tổng hợp, dự báo một cách khoa học, chính xác nhất. Muốn vậy, phải dựa vào dân, bám dân, bám địa bàn. Trong mọi cuộc chiến tranh, Tình báo quân sự luôn là bộ phận tham mưu cực kỳ quan trọng giúp chỉ huy ra quyết định chọn lựa (con người, thời điểm, thế trận, thế đất...) đúng đắn. Là một nhà tình báo lớn, Bác đều có những phép chọn tối ưu, phát huy hiệu quả cao nhất.

2. Thuật ngữ “phong thủy quân sự” không được nhắc nhiều về lý thuyết nhưng được “thực hành” trong binh pháp cổ. Trong “Tam quốc diễn nghĩa” (La Quán Trung), mưu kế vận dụng địa hình, hướng gió, sông nước, mưa, sương mù... chính là những biểu hiện cụ thể. Trong văn hóa phong thủy nói chung, vùng đầu nguồn luôn được xem là “đất thiêng” tụ khí, sinh khí, “khai mạch”. Thuộc vùng thượng lưu sông Bằng Giang, nơi biên giới xa xôi, hiểm yếu, Cao Bằng mang đặc trưng núi cao, thung sâu, hang động nhiều, sông suối dày đặc, tạo thế “thủy tụ sơn triều” (nước tụ núi chầu); “long bàn hổ cứ” (rồng cuộn hổ ngồi), thế không tán, khí không lộ, kín đáo, linh hoạt, thuận lợi cho hoạt động bí mật, bảo toàn lực lượng ban đầu. Trong lịch sử, Cao Bằng sản sinh nhiều thủ lĩnh của một vài cuộc khởi nghĩa chống ngoại xâm (ngày nay vẫn có tên phường Thục Phán)...

Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh trong Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó (tỉnh Cao Bằng). Ảnh: NAM GIANG

Nhìn từ tín ngưỡng, trong tư duy huyền thoại nhân loại, có một mẫu số chung về cổ mẫu “hang”: Mang tính thiêng, là nơi tái sinh, nơi sản sinh, trú ngụ của các tài năng, là nơi cội nguồn, nơi tiếp thêm sức mạnh... Những nét nghĩa phổ quát ấy hoàn toàn ứng với quan niệm về hang Cốc Bó trong văn hóa Việt Nam. Theo tiếng địa phương, Pác Bó có nghĩa là đầu nguồn. Hang Cốc Bó nhỏ bé, ẩm thấp, lạnh lẽo, nằm sâu trong khe núi, có chiều cao trên 7m. Là nơi đầu nguồn nước, từ khu vực này có dòng suối, nước trong vắt, thoát ra. Dân làng thành kính gọi là suối Giàng. Hang Cốc Bó kín đáo, một số bà con gần đó lấy hang làm nơi cất giấu những đồ quý giá để tránh kẻ xấu, sau này để tránh quân Pháp vào ăn cướp. Như vậy, cả trong huyền thoại và trong thực tế, hang Cốc Bó được coi là nơi thiêng liêng, để trở thành một biểu tượng văn hóa “đầu nguồn cách mạng”. Đó không chỉ là sự lựa chọn đúng về chiến lược mà còn là sự lựa chọn mang chiều sâu văn hóa. Bác đã đặt nền móng cách mạng Việt Nam trên vùng đất hội tụ linh khí non sông. Cách mạng là một cơ thể thì Cao Bằng là “bộ não”, đúng ở mọi phương diện, trong hoàn cảnh lịch sử trước năm 1945.

3. Làm chủ, nắm chắc, vận dụng địa bàn trong mọi tình huống là tiền đề để có “bí mật”, “an toàn”-những nguyên tắc hàng đầu của Tình báo quân sự. Trước năm 1945, ở miền Bắc, những nơi đông dân cư, thành phố, thực dân Pháp bố trí hàng nghìn thám báo, mật vụ. Do không phải là vị trí chiến lược nên Cao Bằng hầu như không có sự bố trí lực lượng tình báo-an ninh đáng kể. Theo tài liệu Phòng Nhì Pháp, chỉ có khoảng mươi “chỉ điểm” nhưng không phải người bản địa. Vì “dân bản xứ không có biểu hiện đáng ngại và lại chịu sự chi phối chặt chẽ của quan hệ dòng tộc, bản mường”. Như vậy, chọn Cao Bằng làm vùng “an toàn chiến lược” là chọn nơi thuận lợi nhất cho ta, bất lợi nhất cho địch. Vì địa hình hiểm trở, lại vướng hàng rào ngôn ngữ, phong tục nên địch khó thâm nhập. Kể cả địch bố trí “cụm điệp báo” (hình thức đồn bốt) cũng khó kiểm soát, khó duy trì lâu dài... Ngược lại, vì ta có chi bộ trong dân, nắm được dân (tức làm chủ tin Tình báo quân sự) nên không hiện diện mà vẫn “nắm” rõ địch. Còn địch, dù có đóng “đồn” hay “đi càn” cũng không thể kiểm soát.

Đường Hồ Chí Minh điểm đầu Cao Bằng (Km0) đặt tại Khu di tích Quốc gia đặc biệt Pác Bó (tỉnh Cao Bằng). Ảnh: NAM GIANG

Nhìn từ địa bàn dân cư, với địch, Cao Bằng là nơi hiểm trở, dân cư phân tán, chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số với ngôn ngữ, phong tục riêng. Mật thám Pháp rất khó trong việc cài cắm chỉ điểm, thu thập tin tức. Là một “vùng mù thông tin” với địch, nhưng lại là “vùng sáng” với ta. Cơ sở Việt Minh được gây dựng khi phong trào đã có chiều sâu, mối quan hệ dòng họ-bản làng gắn bó kín đáo mà chặt chẽ. Một người lạ xuất hiện có thể bị phát hiện ngay, cán bộ cách mạng lại dễ dàng được che chở. Như vậy, Cao Bằng trở thành nơi có trạng thái an toàn cao nhất để cách mạng lớn lên, tích lũy lực lượng, chuẩn bị cho bước ngoặt lịch sử.

Hang Cốc Bó là “bí mật của bí mật”, cũng là “trung tâm của trung tâm”. Vì là nơi đẹp nhất, hoàn hảo của “phong thủy quân sự”, đúng với phương châm cổ điển: “Công thủ toàn diện”, nhất quán với bài văn vần của Bác Hồ (sau này, trong kháng chiến, Người dạy bộ đội cảnh vệ chọn nơi ở bí mật): “Trên có núi, dưới có sông/ Có đất ta trồng, có bãi ta chơi/ Tiện đường sang Bộ Tổng/ Thuận lối tới Trung ương/ Nhà thoáng, ráo, kín mái/ Gần dân, không gần đường” (Vũ Kỳ-Càng nhớ Bác Hồ, NXB Thanh niên 2008, tr 79). Bố trí và cấu trúc các địa điểm (hang, nơi họp, nơi gác...) trong khu vực Pác Bó theo đúng địa hình trong Binh pháp Tôn Tử. Tất cả trong thế phân tán (tránh rủi ro) nhưng đều châu tuần về trung tâm đầu não (hang)-trong thế “ẩn” (không lộ trung tâm). Hang thông ra một con đường bí mật để sang bên kia biên giới, có thể rút lui an toàn.

Nhìn từ lý thuyết giao lưu văn hóa hiện đại, là hệ quả của thời toàn cầu hóa, khái niệm “văn hóa ngoại biên” (marginal culture) ra đời để chỉ vùng trung gian gặp gỡ, tức các “đường biên”-nơi cộng sinh, pha tạp, chồng chéo nhau của nhiều dòng/luồng văn hóa. Với Cao Bằng, nhất là địa bàn Pác Bó, nhìn từ địa bàn Tình báo quân sự, vì giáp Trung Quốc nên là nơi có “cửa vào” và “cửa thoát” rất thuận lợi, có khả năng rút lui chiến lược khi cần; tiếp nhận thông tin, tài liệu, kinh nghiệm tổ chức từ phong trào cách mạng thế giới; giữ và kiểm soát được hành lang liên lạc quốc tế. Nhìn từ cấu trúc tổng thể, hang Cốc Bó-sở chỉ huy trung tâm thông tin (tập trung và phân tán tin tức) bí mật nhất, tối giản nhất nhưng lại linh hoạt cơ động nhất.

Có thế đất của một căn cứ bền vững, lâu dài, từ đây mở rộng ra Việt Bắc, tiến xuống trung du và đồng bằng, Cao Bằng còn là địa hình phong thủy “tọa sơn hướng thủy” tối ưu. Lưng dựa núi-điểm tựa; mặt hướng đồng bằng-tầm nhìn xa, rộng, dễ triển khai. Không chỉ là nơi “ẩn nhi đãi thời” (náu mình chờ thời), còn là nơi “an toàn nhất”. Từ đó có thể chuyển hóa (tạo thế) từ an toàn thành sức mạnh. Trên thực tế, Cao Bằng là “trường” đào tạo cán bộ cách mạng, đặc biệt là cán bộ quân sự có khả năng chỉ huy, tổ chức-điều kiện tiên quyết để tiến tới khởi nghĩa toàn quốc. Như vậy, Cao Bằng vừa “ngoại biên”, vừa đích đáng “trung tâm”.

4. Chiều 28-1-1941, lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc về nước, sống và làm việc tại hang Cốc Bó. Người đổi tên suối Giàng thành suối Lê-nin. Đặt tên ngọn núi cao phía trên hang là núi Các Mác. Pác Bó trở thành “đại bản doanh”, thành chiếc nôi của cách mạng Việt Nam, trở thành miền thượng nguồn khởi sinh dòng sông lịch sử cách mạng cuốn phăng bè lũ cướp nước và bán nước. Chọn Cao Bằng, Bác Hồ đã đặt viên gạch đầu tiên cho nền móng vững vàng của ngôi nhà thế trận cách mạng Việt Nam. Từ nền móng này phát triển thành các trụ cột sự kiện Hội nghị Trung ương 8, thành lập Việt Nam Độc lập đồng minh (gọi tắt là Việt Minh), Cách mạng Tháng Tám...

Đồng bào dân tộc Tày hát then bên địa danh núi Các Mác, suối Lê-nin (tỉnh Cao Bằng). Ảnh: NAM GIANG

Như vậy, là bước đi đầu tiên nhưng đã tạo thế thắng lợi cho lâu dài. Tạo thế cho cuộc cách mạng to lớn, cho lịch sử, cho thời đại, phải là tầm vĩ nhân kiệt xuất. Bác Hồ đã viết vào lịch sử chiến tranh vệ quốc bài học: Điều quan trọng đầu tiên của cách mạng là tạo thế, thế trong tự nhiên, trong văn hóa, trong lòng dân và chính trong lòng cuộc cách mạng.