Làm chủ giá trị nông sản

Quá trình phát triển nông nghiệp hàng hóa tại Sơn La đang chuyển từ sản xuất nhỏ lẻ, manh mún, sang liên kết trong hợp tác xã, tổ hợp tác; chủ động áp dụng khoa học kỹ thuật, sản xuất theo các tiêu chuẩn chất lượng, ứng dụng công nghệ số trong quản lý, quảng bá và tiêu thụ sản phẩm. Từ chỗ chỉ tập trung tạo ra sản phẩm, người dân từng bước tham gia sâu hơn vào quá trình tổ chức sản xuất, kiểm soát chất lượng, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường.

Thành lập năm 2017, đến nay HTX Cà phê Bích Thao xây dựng vùng nguyên liệu, đồng thời, đầu tư chế biến sâu, tạo ra nhiều sản phẩm có giá trị gia tăng như cà phê rang xay, cà phê bột, cà phê hòa tan thăng hoa nguyên chất và trà quả cà phê. Ông Nguyễn Xuân Thao, Giám đốc HTX, chia sẻ: Làm nông nghiệp trong giai đoạn mới, người dân không chỉ quan tâm đến năng suất, còn cần kiểm soát toàn bộ quá trình sản xuất. Từ giống cây, vùng trồng, kỹ thuật chăm sóc đến chế biến, phải được thực hiện bài bản, tạo ra sản phẩm có chất lượng, đáp ứng yêu cầu thị trường.

Từ cách làm đó, sản phẩm cà phê bột nguyên chất Bích Thao Sơn La được công nhận OCOP 5 sao, trở thành sản phẩm nông nghiệp tiêu biểu của tỉnh Sơn La. Quan trọng hơn, các thành viên HTX đã thay đổi cách nhìn về sản xuất: không chỉ trồng cây để bán nguyên liệu, mà hướng tới tạo ra sản phẩm có thương hiệu, có giá trị.

Cùng với cây cà phê, nhiều HTX đang trở thành điểm tựa giúp người dân thay đổi phương thức sản xuất. HTX Nông nghiệp 26-3, phường Chiềng Sinh, lựa chọn hướng phát triển nông nghiệp an toàn, gắn với nhu cầu tiêu dùng. Từ quy mô ban đầu khoảng 3 ha rau với 7 thành viên, đến nay, HTX phát triển lên 15 thành viên chính thức, liên kết với khoảng 30 hộ dân, sản xuất khoảng 15 ha rau an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP. HTX đầu tư nhà lưới, hệ thống tưới tự động, sử dụng giống mới, áp dụng quy trình sản xuất an toàn; đồng thời, tận dụng phụ phẩm nông nghiệp sản xuất phân hữu cơ, giảm chi phí, cải tạo đất.

Bà Hoàng Thị Thắm, Phó Giám đốc HTX, cho biết: HTX hướng tới phát triển nông nghiệp bản địa, tạo việc làm cho phụ nữ, lao động nông thôn, đồng thời xây dựng chuỗi cung ứng riêng để nâng cao giá trị sản phẩm. Hiện nay, HTX duy trì các điểm bán hàng tại chợ 7/11, chợ Rặng Tếch, chợ 308, chợ Chiềng An; đồng thời, ký hợp đồng cung ứng rau sạch cho một bệnh viện, 13 trường học. Mỗi năm, HTX cung ứng ra thị trường hơn 100 tấn rau, củ, quả các loại, doanh thu khoảng 2,8 tỷ đồng, tạo việc làm thường xuyên cho 10 lao động, 30 lao động thời vụ.

Những mô hình HTX ở cơ sở cho thấy, khi sản xuất được tổ chức lại, người dân không chỉ nâng cao hiệu quả canh tác, còn từng bước trở thành chủ thể tạo dựng giá trị cho nông sản.

Sản xuất gắn với thị trường

Những thay đổi trong sản xuất ở cơ sở, nông nghiệp Sơn La đang từng bước chuyển sang phát triển theo hướng hàng hóa, hình thành các vùng nguyên liệu tập trung, gắn sản xuất với chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Các vùng cây trồng chủ lực như xoài ở Mai Sơn, Yên Châu, Chiềng Hặc; nhãn ở Sông Mã, Chiềng Khoong; mận ở Mộc Châu, Phiêng Khoài; cà phê ở Chiềng Mai, Mường Chanh, Nậm Lầu; chè ở Thuận Châu, Mộc Châu... ngày càng được đầu tư theo hướng nâng cao chất lượng.

Hợp tác xã Sản xuất, kinh doanh và dịch vụ tổng hợp Bình Thuận là một trong những mô hình cho thấy vai trò của liên kết trong tổ chức lại sản xuất. Từ việc tập hợp các hộ trồng chè, HTX từng bước xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, hướng dẫn người dân áp dụng kỹ thuật, nâng cao chất lượng chè búp tươi và phát triển thương hiệu sản phẩm. Bà Nguyễn Thị Bình, Phó Giám đốc HTX, cho biết: HTX liên kết với khoảng 500 hộ dân trong xã và các vùng lân cận, hình thành vùng nguyên liệu chè rộng khoảng 800 ha. Việc liên kết giúp người dân có định hướng sản xuất ổn định, đồng thời tạo nguồn nguyên liệu đáp ứng yêu cầu chế biến và tiêu thụ. Năm 2019, thương hiệu “Chè Trọng Nguyên - Phổng Lái Thuận Châu” được công nhận OCOP 4 sao cấp tỉnh. Mỗi năm, HTX thu mua khoảng 2.500 tấn chè búp tươi, chế biến 400-500 tấn chè thành phẩm cung cấp cho thị trường trong nước và xuất khẩu sang Đài Loan, Hàn Quốc. Giá trị sản xuất đạt trên 100 triệu đồng/ha/năm.

Cùng với xây dựng vùng nguyên liệu, liên kết với doanh nghiệp tiêu thụ đang trở thành yếu tố quan trọng để nông sản Sơn La phát triển bền vững. Ông Lường Trung Hiếu, Phó Giám đốc Nông nghiệp, Trung tâm Chế biến rau quả Doveco Sơn La, cho biết: Khi doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân cùng tham gia trong một chuỗi liên kết, sản phẩm sẽ có chất lượng ổn định, nguồn gốc rõ ràng, tạo điều kiện mở rộng thị trường tiêu thụ. Doveco Sơn La đang ký kết hợp đồng với 14 doanh nghiệp, hợp tác xã, xây dựng vùng nguyên liệu gần 1.000 ha. Doanh nghiệp hỗ trợ từ giống, vật tư đầu vào, hướng dẫn kỹ thuật sản xuất đến bao tiêu sản phẩm đạt tiêu chuẩn theo hợp đồng, giúp người dân ổn định đầu ra, nâng cao giá trị nông sản.

Giờ đây, toàn tỉnh có 6 liên hiệp HTX, 825 HTX nông nghiệp. Các mô hình liên kết giữa nông dân, HTX và doanh nghiệp từng bước hình thành chuỗi sản xuất từ khâu sản xuất, thu mua, chế biến đến tiêu thụ, góp phần giảm rủi ro thị trường và nâng cao giá trị nông sản. Cùng với đó, Sơn La chú trọng phát triển công nghiệp chế biến nông sản gắn mở rộng thị trường với 560 cơ sở chế biến nông sản, trong đó 17 nhà máy quy mô lớn, hiện đại; nhiều doanh nghiệp tham gia chế biến, xuất khẩu, góp phần nâng cao giá trị gia tăng, giảm áp lực tiêu thụ nông sản tươi trong mùa vụ.

Đến nay, toàn tỉnh có hơn 85.000 ha cây ăn quả, cây sơn tra; trong đó khoảng 78.410 ha đã cho sản phẩm, sản lượng ước đạt khoảng 590.000 tấn/năm. Toàn tỉnh có trên 4.700 ha cây trồng đạt tiêu chuẩn VietGAP và 216 mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu. Các sản phẩm chủ lực như xoài, nhãn, chanh leo, chuối đã xuất khẩu sang các thị trường: Trung Quốc, Mỹ, Australia, châu Âu..., góp phần khẳng định vị thế của nông sản Sơn La trong chuỗi giá trị nông nghiệp hàng hóa.

Tri thức hóa nông dân, hướng tới phát triển bền vững

Sự thay đổi của nông nghiệp Sơn La không chỉ đến từ việc mở rộng quy mô sản xuất, quan trọng hơn là sự thay đổi trong chính tư duy của nông dân. Từ người trực tiếp canh tác, họ đang từng bước trở thành người tổ chức sản xuất, hiểu thị trường và chủ động tạo giá trị cho sản phẩm.

Tại cuộc tọa đàm “Nông dân chuyên nghiệp - Tư duy mới, cách làm mới, giá trị mới” do Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với UBND tỉnh Sơn La tổ chức, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan, nhận định: Nông nghiệp Sơn La đã có bước chuyển mạnh mẽ, từ vùng đất chủ yếu trồng ngô, sắn năng suất thấp sang phát triển các loại cây trồng có giá trị như cây ăn quả, chè, cà phê; hàng chục nghìn ha đất dốc được phủ xanh, hình thành các vùng sản xuất hàng hóa tập trung.

Theo ông, xây dựng người nông dân chuyên nghiệp không chỉ nâng cao kỹ thuật canh tác, tạo ra sản phẩm, còn phải biết tổ chức sản xuất, hiểu thị trường, nắm bắt nhu cầu người tiêu dùng, chủ động liên kết và xây dựng câu chuyện cho sản phẩm. Giá trị nông sản vì thế không chỉ nằm ở sản phẩm cuối cùng, còn được tạo nên từ cách thức sản xuất, thương hiệu và khả năng kết nối với thị trường.

Trong bối cảnh hội nhập, biến đổi khí hậu và chuyển đổi số, việc xây dựng đội ngũ nông dân chuyên nghiệp đang trở thành yêu cầu quan trọng, tạo nền tảng để nông nghiệp Sơn La bứt phá. Đồng chí Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, nhấn mạnh: Thời gian tới, Sơn La tiếp tục đẩy mạnh tái cơ cấu ngành nông nghiệp theo hướng hàng hóa; tập trung phát triển các vùng nguyên liệu quy mô lớn gắn với chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Đồng thời, tăng cường hỗ trợ hợp tác xã, doanh nghiệp và nông dân trong liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị; thúc đẩy ứng dụng khoa học kỹ thuật, chuyển đổi số trong quản lý vùng trồng, truy xuất nguồn gốc và mở rộng thị trường tiêu thụ.

Từ những thay đổi trong nhận thức và cách làm, nông dân Sơn La đang từng bước nâng cao vai trò trong chuỗi giá trị nông sản, tham gia xây dựng thương hiệu, kết nối thị trường, góp phần đưa nông nghiệp phát triển hiệu quả, bền vững.