Giảm áp lực mùa vụ, tăng giá trị nông sản

Sơn La hiện có trên 85.000 ha cây ăn quả và sơn tra, là địa phương có diện tích cây ăn quả lớn thứ hai cả nước. Quy mô sản xuất ngày càng mở rộng không chỉ tạo ra nguồn hàng hóa lớn cho thị trường mà còn đặt ra yêu cầu tổ chức tiêu thụ hiệu quả, nhất là trong bối cảnh sản lượng tập trung trong thời gian ngắn của mùa vụ. Năm 2026, sản lượng quả toàn tỉnh dự kiến đạt khoảng 590.000 tấn; riêng mận hậu và xoài đều đạt gần 100.000 tấn. Đây vừa là lợi thế về sản lượng, vừa tạo áp lực lớn trong khâu tiêu thụ, đòi hỏi sự tham gia đồng bộ của doanh nghiệp, HTX và hệ thống chế biến để bảo đảm đầu ra ổn định cho nông sản.

Nhiều năm gắn bó với cây mận hậu, anh Nguyễn Đình Thuận, tổ dân phố 3, phường Mộc Châu, hiểu rõ những khó khăn của người trồng cây ăn quả khi bước vào chính vụ thu hoạch. Nếu như trước đây, phần lớn sản phẩm chỉ tiêu thụ dưới dạng quả tươi thì nay người dân đã có thêm nhiều lựa chọn hơn. Anh Thuận cho biết: Gia đình tôi hiện có gần 7 ha mận. Trước kia, cứ vào vụ là lo đầu ra, giá cả phụ thuộc thị trường; có thời điểm được mùa thì rớt giá. Quả đẹp thương lái chọn, quả nhỏ phải bán rẻ hoặc bỏ đi, rất lãng phí. Những năm gần đây, nhờ có các cơ sở chế biến thu mua, người dân yên tâm hơn. Mận loại to, ngon được bán tươi, còn lại vẫn tiêu thụ được thông qua chế biến.

Với những loại quả có thời gian bảo quản ngắn như mận hậu, xoài hay nhãn, việc phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường quả tươi luôn tiềm ẩn nhiều rủi ro. Khi nguồn cung tăng cao trong thời gian ngắn, áp lực tiêu thụ là điều khó tránh khỏi. Những năm gần đây, cùng với việc mở rộng thị trường trong nước và xuất khẩu, Sơn La đã chú trọng phát triển công nghiệp chế biến, từng bước nâng cao giá trị nông sản và giảm áp lực tiêu thụ vào chính vụ.

Tại phường Thảo Nguyên, HTX Nông nghiệp Quyết Thanh đang bước vào giai đoạn sản xuất nhộn nhịp nhất trong năm. Những xe mận tươi từ các vùng nguyên liệu liên tục được đưa về nhà xưởng để sơ chế và chế biến. Ông Phạm Văn Quyết, Giám đốc HTX, cho biết: HTX bắt đầu thu mua và chế biến mận từ gần một tháng nay. Trung bình mỗi ngày thu mua khoảng 2 tấn quả tươi của người dân với giá khoảng 5.000 đồng/kg. Dự kiến đến hết vụ sẽ đưa vào chế biến khoảng 200 tấn mận hậu. Mận hậu được chế biến thành nhiều sản phẩm như mận sấy dẻo, ô mai mận, nước cốt mận, siro mận, rượu mận... Các sản phẩm được tiêu thụ quanh năm thông qua hệ thống đại lý, cửa hàng đặc sản, siêu thị và các sàn thương mại điện tử.

Không chỉ với mận hậu, chế biến sâu đang tạo thêm động lực phát triển cho nhiều ngành hàng cây ăn quả chủ lực của tỉnh, trong đó có xoài. Trung tâm Chế biến rau, quả Doveco Sơn La được khánh thành ngày 19/5/2023, là tổ hợp nhà máy chế biến nông sản hiện đại, với tổng công suất 52.000 tấn sản phẩm/năm. Ông Nguyễn Hữu Bình, Giám đốc Trung tâm, thông tin: Vụ xoài năm nay, nhà máy bắt đầu thu mua từ ngày 15/5. Mỗi ngày tiếp nhận từ 120 đến 150 tấn nguyên liệu. Toàn bộ sản phẩm đều được kiểm tra chất lượng trước khi đưa vào chế biến. Từ những quả xoài đạt tiêu chuẩn, nhà máy chế biến thành nhiều dòng sản phẩm như xoài đông lạnh, xoài sấy, nước ép, puree xoài phục vụ thị trường trong nước và xuất khẩu.

Nhu cầu nguyên liệu ổn định từ các cơ sở chế biến đang tạo tác động tích cực đến sản xuất nông nghiệp. Người dân ngày càng chú trọng hơn đến chất lượng, quy trình canh tác, truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn kỹ thuật. Sản xuất vì thế cũng chuyển dần từ mục tiêu sản lượng sang nâng cao chất lượng và giá trị sản phẩm. Trước đây, giá trị của quả mận hay quả xoài chủ yếu được xác định tại thời điểm thu hoạch, thì nay được kéo dài và gia tăng qua các khâu bảo quản, chế biến và phân phối. Qua đó, giúp giảm áp lực tiêu thụ trong mùa vụ, đồng thời nâng cao sức cạnh tranh cho nông sản địa phương.

Hoàn thiện chuỗi giá trị ngành hàng cây ăn quả

Những năm gần đây, cùng với phát triển vùng nguyên liệu, Sơn La chú trọng thu hút đầu tư vào lĩnh vực chế biến nông sản. Giai đoạn 2021-2025, tỉnh thu hút 5 dự án xây dựng nhà máy chế biến rau quả quy mô công nghiệp; đồng thời phát triển hàng nghìn cơ sở sơ chế, sấy nông sản tại địa phương. Hiện nay, toàn tỉnh có trên 560 nhà máy, cơ sở chế biến nông sản và hơn 2.700 cơ sở sấy long nhãn, hoa quả. Hệ thống này đang góp phần quan trọng trong việc tiêu thụ sản phẩm tại chỗ, giảm áp lực lưu thông trong thời điểm chính vụ. Nhiều dự án quy mô lớn đã đi vào hoạt động như: Nhà máy chế biến tinh bột biến tính BHL Sơn La công suất 300 tấn/ngày; Nhà máy chế biến cà phê và các sản phẩm từ cà phê tại Mai Sơn cùng nhiều cơ sở chế biến chè, sữa, mắc-ca, rau quả khác.

Nhờ mở rộng năng lực chế biến, nhiều mặt hàng trước đây chủ yếu tiêu thụ dưới dạng tươi nay đã được nâng cấp thành các sản phẩm có giá trị kinh tế cao hơn như nhãn sấy, xoài sấy, chè ô long, cà phê đặc sản, mắc-ca sấy, nước ép sơn tra, các sản phẩm từ sữa... Nhiều mặt hàng đã có mặt tại thị trường Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Liên minh châu Âu và một số nước Trung Đông.

Tuy nhiên, so với quy mô sản xuất ngày càng mở rộng, năng lực bảo quản và chế biến của tỉnh vẫn còn những hạn chế nhất định. Ở một số vùng sản xuất tập trung, hệ thống kho lạnh và bảo quản sau thu hoạch còn thiếu; tỷ lệ sản phẩm qua chế biến sâu chưa cao; liên kết giữa người dân, HTX, doanh nghiệp và thị trường tiêu thụ ở một số ngành hàng chưa thực sự chặt chẽ.

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh đã ban hành Nghị quyết số 05-NQ/TU về phát triển nông nghiệp bền vững gắn với công nghiệp chế biến giai đoạn 2025-2030, định hướng đến năm 2035. Nghị quyết xác định rõ mục tiêu phát triển vùng nguyên liệu tập trung, nâng cao năng lực chế biến, tăng cường liên kết sản xuất và xây dựng các ngành hàng có khả năng cạnh tranh cao. Theo đó, tỉnh tập trung tổ chức lại sản xuất theo hướng chuyên môn hóa; phát triển vùng nguyên liệu đáp ứng yêu cầu doanh nghiệp; khuyến khích đầu tư vào lĩnh vực bảo quản, chế biến; đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số trong quản lý chất lượng sản phẩm. Cùng với đó, tỉnh tiếp tục thu hút các dự án đầu tư mới, phát triển hệ thống kho lạnh, logistics và hạ tầng phục vụ sản xuất, tạo điều kiện nâng cao năng lực bảo quản và giảm tổn thất sau thu hoạch.

Đồng chí Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, cho biết: Phát triển công nghiệp chế biến là một trong những giải pháp quan trọng để nâng cao giá trị gia tăng cho nông sản. Tỉnh tiếp tục tập trung xây dựng vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn, thu hút doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực chế biến, tăng cường liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị và mở rộng thị trường tiêu thụ trong nước, xuất khẩu. Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu, xây dựng chính sách khuyến khích đầu tư phát triển cụm công nghiệp; ưu tiên thu hút các dự án chế biến sâu gắn với xây dựng thương hiệu sản phẩm đặc trưng và phát triển chuỗi giá trị bền vững.

Với lợi thế vùng nguyên liệu rộng lớn cùng sự tham gia ngày càng sâu của doanh nghiệp trong khâu bảo quản, chế biến và tiêu thụ, công nghiệp chế biến đang từng bước trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị nông sản Sơn La. Đây không chỉ là giải pháp giảm áp lực tiêu thụ trong mùa vụ mà còn mở ra hướng đi ổn định hơn cho sản xuất, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân và phát triển ngành hàng cây ăn quả theo hướng bền vững và hiệu quả.