Trái ngọt từ sự thay đổi tư duy

Phiêng Khoài là xã biên giới có thổ nhưỡng và khí hậu tương đối đặc trưng của tỉnh. Với sự chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, sương mù đậm đặc vào mùa đông và nguồn nước mát lành từ các khe núi, nơi đây có thế mạnh phát triển cây ăn quả chất lượng cao. Bà con nông dân đã phát huy lợi thế đó, đến nay, toàn xã có khoảng 3.434 ha cây ăn quả, với các loại cây chủ lực, như: Mận hậu, lê Tai Nung, xoài, nhãn…

Cùng ông Phan Trung Sơn, bản Thanh Yên 2, ngược dốc lên thăm đồi trồng mận hậu rộng hơn 1 ha của gia đình, sau thu hoạch, gia đình ông đang cắt tỉa cành và chuẩn bị chăm bón phân cho gốc, để chuẩn bị cho vụ quả mới. Ông Sơn bộc bạch: Trước đây, tôi thường lạm dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật trong canh tác. Cách làm đó giúp cây sinh trưởng nhanh, cho năng suất cao tức thì trong vài vụ đầu, nhưng về lâu dài đã bộc lộ nhiều hệ lụy nghiêm trọng. Đất canh tác dần bị bạc màu, chai cứng, mất đi độ phì nhiêu tự nhiên; chi phí đầu vào cho phân, thuốc tăng cao do cây trồng bị suy giảm sức đề kháng. Nguy hiểm hơn, việc phun thuốc hóa học vô tội vạ làm ảnh hưởng đến nguồn nước ngầm, đe dọa trực tiếp sức khỏe và đẩy nông sản địa phương vào thế khó khi các thị trường tiêu thụ ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn an toàn. Vì vậy, tôi đã quyết tâm chuyển sang canh tác hữu cơ.

Cũng như ông Sơn, nhiều hộ nông dân ở Phiêng Khoài cũng nhận thức rõ, nếu tiếp tục đi theo lối mòn cũ, nông sản Phiêng Khoài sẽ tự đánh mất lợi thế cạnh tranh. Được cấp ủy và chính quyền địa phương quan tâm định hướng, nhiều nông dân đã quyết tâm theo đuổi phương thức sản xuất nông nghiệp theo hướng hữu cơ.

Gia đình bà Vì Thị Thói ở bản Ái 2, cũng là một trong những hộ tiên phong thay đổi tư duy sản xuất mận hậu. Năm 2023, gia đình bà ký hợp đồng liên kết với Công ty Năng lượng sạch, chuyển đổi 1 ha mận sang quy trình canh tác hữu cơ. Tham gia mô hình, gia đình bà được Công ty hỗ trợ vật tư phân bón hữu cơ đạt chuẩn và cử kỹ sư theo dõi, hướng dẫn ghi chép nhật ký canh tác khắt khe, đảm bảo không có bất kỳ dư lượng hóa chất nào. Đồng thời, toàn bộ sản lượng mận thu hoạch được Công ty cam kết bao tiêu với mức giá 10.000 đồng/kg.

Bà Thói chia sẻ: Ngày đầu chuyển sang làm hữu cơ, tôi mất ăn, mất ngủ vì tốn nhiều công chăm sóc hơn, từ việc cắt cỏ bằng máy chứ không phun thuốc diệt cỏ, đến việc tỉ mỉ lọc từng quả. Sau 4 năm, hiệu quả thấy rõ bằng mắt thường. Đất trong vườn tơi xốp, nhiều giun trở lại, cây mận phát triển tốt, lá xanh dày và ít bị sâu bệnh. Quả mận có vị ngọt rất đậm, giòn, thơm tự nhiên và bảo quản được lâu hơn. Điều tôi mừng nhất là Công ty bao tiêu toàn bộ sản phẩm, tôi không còn phải lo cảnh “được mùa mất giá” hay bị thương lái ép giá.

Nhờ tuân thủ nghiêm ngặt quy trình sản xuất an toàn, vườn mận của gia đình bà Thói hiện là một trong những vùng nguyên liệu đạt tiêu chuẩn phục vụ chế biến suất ăn trên các chuyến bay nội địa và quốc tế của Vietnam Airlines.

Sự thay đổi trong tư duy sản xuất mang lại những tín hiệu vui về thị trường. Hiện nay, sản phẩm mận hậu và lê Tai Nung của Phiêng Khoài đã được phân phối chính thức tại các hệ thống siêu thị lớn của WinCommerce, Saigon Co.op, GO! cùng nhiều chuỗi cửa hàng nông sản sạch trên cả nước. Đây là tiền đề quan trọng để địa phương hoàn thiện các chứng nhận chất lượng, hướng tới việc giành “tấm vé” xuất khẩu sang các thị trường khó tính, như: Mỹ, Nhật Bản và EU.

Hướng đi bền vững cho tương lai

Cùng với phát triển cây mận, từ hơn 1.000 gốc lê Tai Nung được trồng thử nghiệm thành công tại bản Cồn Huốt 1, đến nay, diện tích lê của xã Phiêng Khoài đã phát triển lên gần 100 ha. Nổi bật trong đó là mô hình sản xuất lê theo hướng hữu cơ của HTX Kiên Cường với hơn 50 ha, góp phần hình thành vùng nguyên liệu an toàn, nâng cao chất lượng sản phẩm và từng bước khẳng định thương hiệu lê Tai Nung Phiêng Khoài.

Chị Nguyễn Thị Nguyệt, Phó Giám đốc HTX Kiên Cường, người có hơn 10 năm gắn bó với phương thức canh tác hữu cơ, bộc bạch: Sản xuất hữu cơ đòi hỏi người trồng phải thực sự kiên trì và am hiểu đặc tính của cây. Từ khâu tỉa cành, tạo tán để tạo độ thông thoáng cho ánh nắng chiếu vào giúp giảm nấm bệnh, đến việc theo dõi sát sao từng giai đoạn ra hoa, đậu quả. Đổi lại, cây không bị kiệt sức sau mỗi mùa thu hoạch lớn. Hiện nay, khi xu hướng tiêu dùng xanh lên ngôi, quả lê Tai Nung sạch của HTX luôn trong tình trạng cháy hàng, thương lái và siêu thị đến tận vườn mua.

Tuân thủ quy trình sản xuất, năm 2022, sản phẩm lê Tai Nung được cơ quan chức năng cấp tem truy xuất nguồn gốc. Người tiêu dùng chỉ cần dùng điện thoại thông minh quét mã QR trên quả lê là có thể biết rõ thông tin về hộ trồng, ngày thu hoạch và quy trình chăm sóc. Yếu tố minh bạch, tạo điều kiện thuận lợi để sản phẩm tiến sâu vào các phân khúc thị trường cao cấp.

Ông Nguyễn Văn Toàn, Phó Chủ tịch UBND xã Phiêng Khoài, cho biết: Định hướng bà con nông dân canh tác theo hướng hữu cơ, mục tiêu lớn nhất của chúng tôi là nâng cao chất lượng từ gốc, từng bước xây dựng thương hiệu nông sản Phiêng Khoài gắn với từ khóa “sạch” và “an toàn”.

Để thực hiện mục tiêu, UBND xã Phiêng Khoài đã tích cực tuyên truyền bà con nông dân mở rộng diện tích cây trồng theo hướng hữu cơ, ứng dụng công nghệ cao; phối hợp với các cơ quan chuyên môn, đơn vị tổ chức tập huấn, cầm tay chỉ việc ngay tại vườn cho nông dân. Theo hướng dẫn của các kỹ sư nông nghiệp, bà con đã biết cách tận dụng phụ phẩm nông nghiệp có sẵn tại địa phương như vỏ cà phê, thân cây ngô, kết hợp với phân chuồng để ủ hoai mục bằng chế phẩm nấm đối kháng Trichoderma tạo thành nguồn phân hữu cơ giàu dinh dưỡng; học cách làm bẫy sinh học, sử dụng các chế phẩm làm từ gừng, tỏi, ớt hoặc các dòng thuốc bảo vệ thực vật sinh học để phòng trừ bệnh sương mai trên cây lê và sâu đục quả trên cây mận. Đến nay, toàn xã phát triển hơn 100 ha cây ăn quả sản xuất theo hướng hữu cơ, tập trung nhiều nhất tại các bản Ái 1, Ái 2, Thanh Yên 2, Cồn Huốt 1...

Mặc dù đã đạt được những kết quả bước đầu rất đáng khích lệ, song thẳng thắn nhìn nhận, hành trình chuyển đổi sang nông nghiệp hữu cơ tại xã biên giới Phiêng Khoài vẫn đang đối mặt với không ít thách thức. Chi phí để được cấp và duy trì các chứng nhận đạt chuẩn hữu cơ quốc tế hay VietGAP khá cao so với tiềm lực kinh tế của các hộ nông dân nhỏ lẻ. Thêm vào đó, thời gian để cải tạo “thải độc” cho những vùng đất đã nhiễm hóa chất lâu năm thường kéo dài 2 đến 3 năm, trong giai đoạn đầu chuyển đổi năng suất cây trồng có thể bị sụt giảm nhẹ, đòi hỏi nông dân phải có nguồn vốn dự phòng và quyết tâm cao.

Trong thời gian tới, để nhân rộng và phát triển bền vững các mô hình này, UBND xã Phiêng Khoài dự kiến tiếp tục phối hợp với các ban, ngành thúc đẩy việc quy hoạch cụ thể các vùng trồng thuần hữu cơ tập trung. Đồng thời, tích cực làm cầu nối thu hút thêm các doanh nghiệp lữ hành, doanh nghiệp chế biến sâu nông sản đầu tư vào địa bàn; hỗ trợ thành lập mới các HTX, tổ hợp tác để tập hợp sức mạnh của người dân, tạo ra khối lượng sản phẩm lớn, đồng đều về chất lượng.

Quá trình chuyển đổi sang canh tác hữu cơ tại Phiêng Khoài đang khẳng định hướng đi đúng trong phát triển nông nghiệp vùng biên. Sự thay đổi từ nhận thức đến hành động của nông dân chính là cái gốc vững chắc để xây dựng một nền nông nghiệp xanh và bền vững trong tương lai.