Những ngày giữa tháng 6, theo chân cán bộ xã Mường Chiên, chúng tôi đến bản Pạ Lò, một trong những điểm sáng của địa phương trong phát triển cây dược liệu dưới tán rừng. Men theo con đường nhỏ dưới những cánh rừng xanh ngút ngàn, hiện ra trước mắt là những diện tích thiên niên kiện phát triển tươi tốt dưới tán cây rừng.

Dẫn chúng tôi thăm khu trồng dược liệu của gia đình, ông Lò Văn Châư, bản Pạ Lò, cho biết: Trước đây, khu vực này chủ yếu là đất đồi, hiệu quả sử dụng thấp, trong khi nhiều loại cây thuốc quý trong tự nhiên ngày càng suy giảm do khai thác tự phát. Sau khi tìm hiểu nhu cầu thị trường và học tập kinh nghiệm từ một số địa phương, năm 2019, gia đình ông mạnh dạn trồng thử nghiệm 1 ha cây thiên niên kiện dưới tán rừng.

Ông Châư chia sẻ: Nhờ phù hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng, từ diện tích 1 ha ban đầu, năm 2020, gia đình mở rộng lên 3 ha và đến nay, đã phát triển hơn 30 ha, trong đó trên 20 ha đã cho thu hoạch. Với năng suất bình quân khoảng 30 tấn củ tươi/ha, giá bán ổn định 10.000 đồng/kg, sau khi trừ chi phí, mỗi hec-ta mang lại lợi nhuận gần 100 triệu đồng.

Không chỉ mang lại hiệu quả kinh tế, mô hình còn góp phần bảo tồn nguồn gen cây dược liệu quý, nâng cao ý thức bảo vệ rừng của người dân. Việc phát triển cây dược liệu dưới tán rừng giúp tạo nguồn thu từ lâm sản ngoài gỗ, hạn chế tình trạng khai thác cây thuốc tự nhiên.

Ngoài cây thiên niên kiện, từ năm 2025, gia đình ông Châư còn thử nghiệm trồng thêm 1 ha cây khôi nhung. Giống cây được đưa về từ các tỉnh Yên Bái, Lào Cai và bước đầu sinh trưởng tốt dưới tán rừng địa phương. Việc đa dạng hóa các loại cây dược liệu, góp phần nâng cao hiệu quả sử dụng đất, tạo thêm nguồn nguyên liệu cho ngành dược liệu.

Từ hiệu quả của mô hình gia đình ông Lò Văn Châư, nhiều hộ dân tại các bản Phát, Phướng, Pho Pha,... đã mạnh dạn đầu tư trồng cây dược liệu dưới tán rừng. Tư duy sản xuất của người dân cũng từng bước thay đổi, từ khai thác tài nguyên rừng sang phát triển sinh kế gắn với bảo vệ và phát triển rừng, hình thành nhận thức "giữ rừng để làm giàu từ rừng".

Ông Lù Văn An, bản Pho Pha, hiện đang trồng 5 ha cây thiên niên kiện dưới tán rừng, chia sẻ: Thiên niên kiện là loại cây khá dễ trồng, phù hợp với điều kiện tự nhiên ở địa phương. Sau khi trồng, cây sinh trưởng tốt, ít sâu bệnh, mỗi năm chỉ cần phát dọn cỏ và chăm sóc định kỳ nên không mất nhiều công lao động hay chi phí đầu tư. Đặc biệt, cây cho thu hoạch trong nhiều năm, đầu ra ổn định, mang lại nguồn thu nhập khá cho gia đình. Nhờ vậy, người dân vừa có điều kiện phát triển kinh tế, vừa có ý thức hơn trong việc giữ gìn và bảo vệ rừng.

Thiên niên kiện là loài cây dược liệu thân thảo sống lâu năm, có thân rễ phát triển mạnh, ưa bóng mát và độ ẩm cao nên rất thích hợp trồng dưới tán rừng. Cây được trồng vào mùa xuân, từ tháng 1 đến tháng 3 âm lịch, phù hợp nhất ở những khu vực có độ che phủ rừng từ 60-70%. Sau khoảng 3 năm chăm sóc, cây bắt đầu cho thu hoạch và có thể khai thác liên tục trong vòng 15-20 năm. 

Xã Mường Chiên hiện có trên 22.452 ha rừng, độ che phủ đạt gần 60%. Diện tích trồng cây dược liệu dưới tán rừng đạt khoảng 60 ha và đang tiếp tục được mở rộng. Bên cạnh việc khai thác hợp lý các loại dược liệu tự nhiên, người dân còn cung ứng nguồn nguyên liệu cho các cơ sở chế biến, y học cổ truyền và thị trường dược liệu. Thông qua liên kết với doanh nghiệp, hợp tác xã, đầu ra của nhiều loại cây dược liệu ngày càng ổn định, tạo động lực để người dân yên tâm đầu tư sản xuất.

Ông Điêu Chính Hải, Phó Chủ tịch UBND xã Mường Chiên, cho biết: Mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng mang lại hiệu quả thiết thực, vừa tạo sinh kế, nâng cao thu nhập cho người dân, vừa góp phần duy trì diện tích rừng, tăng cường bảo vệ rừng và bảo tồn đa dạng sinh học. Thời gian tới, xã tiếp tục phối hợp với các cơ quan chuyên môn hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ xây dựng vùng trồng dược liệu tập trung gắn với quản lý, bảo vệ rừng theo hướng bền vững.

Hiệu quả từ các mô hình trồng cây dược liệu dưới tán rừng, đã khẳng định hướng đi phù hợp trong phát triển kinh tế lâm nghiệp ở Mường Chiên. Khi người dân có thu nhập ổn định từ rừng, ý thức giữ rừng, bảo vệ và phát triển rừng cũng được nâng lên. Đây chính là nền tảng quan trọng để địa phương khai thác hiệu quả tiềm năng rừng, gắn bảo tồn đa dạng sinh học với phát triển kinh tế theo hướng xanh và bền vững.