Hàng năm, từ tháng 6 đến tháng 9, khi những cơn mưa xuất hiện tưới mát cho những cánh rừng tre, cũng là lúc mùa măng lay bắt đầu. “Mạy lay” là giống cây tre nhỏ mọc thành bụi dày, xanh mướt. Ngày trước, măng lay mọc nhiều trên các triền đồi, bà con đi nương rẫy tranh thủ đào về phục vụ cho bữa ăn hàng ngày. Giờ đây, rừng “mạy lay” cũng ít dần, măng lay lại trở thành hàng hóa có giá trị, nên muốn lấy măng, bà con thường phải dậy từ sáng sớm, lặn lội hàng giờ trong rừng mới có được những mầm măng tươi.

Chúng tôi theo bà Quàng Thị Cường, tổ 3, phường Chiềng An, lên khu rừng tre cách nhà khoảng 2 cây số để đào măng lay. Sau khoảng 30 phút đi bộ ngược dốc, cả cánh rừng “mạy lay” xanh tốt hiện ra. Bà Cường thoăn thoắt len vào những bụi tre, khéo léo dùng dao bới đất, tách lấy những mầm măng lay mới nhú lên mặt đất khoảng 7cm. Bà Cường chia sẻ: Mỗi khi đến mùa măng lay, tôi đều tranh thủ đi rừng. Một buổi đào được vài cân măng, mang ra chợ bán cũng kiếm được hơn 100 nghìn đồng. Nhờ có măng lay mà nhà tôi có thêm thu nhập để chi tiêu cho gia đình. 

Măng lay sau khi đào về được rửa sạch, cho vào nồi, đổ nước ngập sâm sấp, bắc lên bếp chất củi cho lửa cháy thật to, để nồi măng sôi chừng hơn 1 tiếng là đã có thể thưởng thức nguyên vị giòn ngọt, thơm ngon đặc biệt. Khi măng lay đã chín chỉ việc bóc 2-3 lớp vỏ già rồi bày lên mâm. Món măng lay luộc không chấm cùng nước mắm mà phải ăn kèm với chẩm chéo - thứ gia vị đặc trưng được bà con người Thái chế biến cầu kỳ. Chéo làm từ muối, tỏi, gừng, lá mùi, thêm quả ớt khô nướng trên than hồng, giã nhuyễn tạo thành hỗn hợp cay nồng, thơm lừng.

Thưởng thức măng lay luộc nóng hổi, chấm cùng chẩm chéo, vị ngọt giòn của măng hòa quyện với vị cay tê, thơm nồng nơi cuống họng, khiến người ăn vừa xuýt xoa vừa tấm tắc khen ngon. Đây cũng là trải nghiệm ẩm thực khó quên với nhiều du khách phương xa. Anh Lê Anh Đức, du khách đến từ Thành phố Hà Nội, cho biết: Mỗi lần lên Sơn La vào dịp này, tôi và gia đình đều tìm đến những nhà hàng chuyên về ẩm thực dân tộc để được thưởng thức các món ăn truyền thống của bà con người Thái. Trong đó, ấn tượng nhất món măng lay luộc có hương vị thơm ngon rất riêng, dưới xuôi không có. Trước khi trở về Hà Nội, chúng tôi mua rất nhiều măng lay và chẩm chéo về làm quà cho người thân, bạn bè.

Không chỉ có mặt trong bữa cơm gia đình, măng lay còn trở thành hàng hóa được nhiều người ưa chuộng. Vào mùa, tại các chợ lớn nhỏ ở Sơn La, dễ dàng bắt gặp hình ảnh bà con dân tộc Thái gánh những bó măng tươi, bày bán ngay ven đường. Những bó măng trắng ngần nhanh chóng thu hút người mua và chỉ trong chốc lát đã hết hàng. Trung bình một bó măng nặng chừng hơn 1 kg, bán với giá khoảng 30.000 đồng. Nếu trước kia măng chủ yếu phục vụ nhu cầu trong tỉnh, thì nay đã được vận chuyển về Hà Nội và nhiều tỉnh miền xuôi, góp phần nâng cao thu nhập cho bà con.

Chị Hà Thị Vân, tổ 2, phường Tô Hiệu, cho biết: Tôi thường thu mua măng lay từ người dân trong bản, mang về luộc sơ rồi mang ra chợ bán, mỗi lần được 15-20 cân. Đầu mùa mua với giá cao, giữa mùa măng nhiều thì giá giảm. Trung bình mỗi buổi chợ tôi lãi khoảng 200-300 nghìn đồng. Điều vui nhất là giờ không chỉ người trong tỉnh, mà cả khách Hà Nội, miền xuôi cũng rất thích mua măng lay. Thậm chí có khách ở xa đặt qua mạng xã hội để gửi về dưới xuôi. Thấy sản vật quê mình được nhiều người biết đến và ưa chuộng, chúng tôi rất phấn khởi.

Dù cuộc sống ngày càng đổi thay, nhưng trong bữa cơm của đồng bào dân tộc Thái Tây Bắc, măng lay vẫn giữ nguyên hương vị đặc biệt. Miếng măng giòn ngọt chấm cùng vị cay nồng của chẳm chéo không chỉ để lại dư vị khó phai, mà còn trở thành một nét văn hóa ẩm thực đặc sắc, góp phần làm phong phú đời sống tinh thần và cải thiện kinh tế của đồng bào các dân tộc miền núi.