Với sự hỗ trợ từ các chính sách của tỉnh về: Ghép cải tạo vườn tạp; xây dựng các vùng trồng nhãn ứng dụng công nghệ cao; quy hoạch, cấp mã số vùng trồng nhãn xuất khẩu; xây dựng các mô hình trồng nhãn an toàn theo tiêu chuẩn VietGAP; thu hút đầu tư các nhà máy chế biến hoa quả tại địa phương; hỗ trợ hoạt động sơ chế, bảo quản, chế biến, tiêu thụ và xuất khẩu nhãn…. đã giúp nông dân, HTX và các doanh nghiệp đẩy mạnh ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất, hình thành các vùng sản xuất nhãn hàng hóa tập trung, nâng cao năng suất, chất lượng và giá trị cạnh tranh trên thị trường.

Toàn tỉnh đang có 26 cây nhãn và 1 vườn cây đầu dòng cung cấp nguồn giống ghép cải tạo và phát triển diện tích trồng nhãn. Đến nay, khoảng 1.000 ha nhãn địa phương được ghép cải tạo thành công với các giống mới, như: Nhãn lồng Hưng Yên, nhãn chín sớm (PH-S99-1.1, PH-S99-2.1, PHS-2; nhãn chín muộn (PH M99-1.1, PH-M99-2.1, HTM-1…), T6, Ánh vàng 205... không chỉ nâng cao năng suất, còn giúp rải vụ thu hoạch kéo dài từ tháng 3 đến tháng 10 hằng năm.

Trong đó, giống nhãn Ánh vàng 205 là sản phẩm của Viện Nghiên cứu rau quả tuyển chọn từ nguồn gen nhập nội, khảo nghiệm thành công tại Sơn La từ năm 2018, được công bố lưu hành năm 2021 và chính thức được cấp Bằng bảo hộ giống cây trồng vào năm 2023. Nhãn Ánh vàng 205 nổi bật với nhiều ưu điểm vượt trội như cây sinh trưởng khỏe, quả to đều, cùi dày, giòn ngọt, ráo nước và dễ tách hạt, năng suất đạt từ 19,2 - 22,4 tấn/ha. Đây là giống cây trồng tiềm năng, phù hợp với điều kiện sinh thái tại các tỉnh trung du và miền núi phía Bắc. Cùng với dự án hỗ trợ của Trung tâm Khuyến nông Quốc gia trồng mới và ghép cải tạo 50 ha, bà con ở các địa phương Sông Mã, Mai Sơn và Thành phố (cũ) đã trồng mới, ghép cải tạo, nâng tổng diện tích nhãn Ánh vàng 205 toàn tỉnh lên khoảng 120 ha.

Ông Lê Xuân Trường, thôn Nà Sản, xã Chiềng Mung, cho biết: Năm 2023, gia đình tôi được cán bộ khuyến nông giới thiệu về giống nhãn Ánh vàng 205, qua tham quan các mô hình trồng thử nghiệm tại Sông Mã, đã mạnh dạn ghép cải tạo hơn 100 cây. Sau 2 năm, cây phát triển tốt, ít sâu bệnh, quả sai và có độ ngọt cao. Đặc biệt, cùi ráo nước, có thể bảo quản trên cây lâu kéo dài cả tháng và phù hợp để chế biến long nhãn. Hiện tại, nhãn Ánh vàng 205 đang bán với giá 30.000 đồng đến 50.000 đồng/kg, cao hơn hẳn so với các giống nhãn cũ.

HTX Dịch vụ nông nghiệp Hoa Mười, xã Chiềng Khoong, là điển hình về chuyển đổi cơ cấu giống nhãn. Từ năm 2023 đến nay, các thành viên HTX đã chuyển đổi toàn bộ 45 ha trồng nhãn Miền thiết sang ghép cải tạo nhãn chín sớm T6 và nhãn Ánh vàng 205. Ông Lường Văn Mười, Giám đốc HTX, chia sẻ: Với quy trình sản xuất rải vụ, HTX thu hoạch nhãn T6 từ cuối tháng 4 đến hết tháng 7, sau đó, thu hoạch nhãn Ánh Vàng 205 từ tháng 7 đến tháng 9. Không trùng thời điểm thu hoạch với các nhà vườn khác, nên HTX bán nhãn giá trung bình 35.000 đồng/kg, cao điểm đạt 54.000 đồng/kg. Ngoài ra, HTX liên kết với 80 hộ nông dân cung cấp nhãn tươi cho các cơ sở chế biến long nhãn.

Cây nhãn đang là một trong những cây ăn quả chủ lực của tỉnh với 19.800 ha, chiếm hơn 23% tổng diện tích cây ăn quả của tỉnh, trong đó có hơn 17.200 ha cho thu hoạch, sản lượng dự kiến năm 2025 đạt khoảng 155.000 tấn.

Ông Trần Dũng Tiến, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: Tỉnh đã cấp 92 mã số vùng trồng nhãn xuất khẩu trên diện tích 2.400 ha, xây dựng các vùng trồng nhãn ứng dụng công nghệ cao. Sản phẩm nhãn và long nhãn Sơn La được bảo hộ với các nhãn hiệu chứng nhận "Nhãn Sơn La" và "Sông Mã". Ngoài ra, tỉnh xây dựng chuỗi liên kết giá trị chặt chẽ. Đã có 223 doanh nghiệp, HTX tham gia sản xuất và tiêu thụ, thu hút nhiều doanh nghiệp đầu tư dây chuyền chế biến cây ăn quả trên địa bàn, thúc đẩy chế biến sâu qua 2.900 cơ sở chế biến long nhãn quy mô gia đình, HTX, góp phần đa dạng sản phẩm, đẩy mạnh tiêu thụ.

Chuyển đổi cơ cấu giống nhãn là hướng đi đúng đắn, mang lại hiệu quả kinh tế rõ rệt cho nông dân. Với sự hỗ trợ chính sách của địa phương, cùng sự chủ động của nông dân và sự tham gia của các doanh nghiệp, hợp tác xã, cây nhãn đã trở thành một trong những cây cây trồng chủ lực, góp phần nâng cao giá trị nông sản, phát triển kinh tế bền vững.