Dù chưa hình thành tour, tuyến du lịch hiking và trekking chuyên nghiệp nhưng dịch vụ đưa khách du lịch đi leo núi, khám phá đã tự phát từ cách đây 5 năm. Do nhiều du khách có nhu cầu khám phá đỉnh Pha Luông, nhưng không rành địa hình, đường đi, nên anh Giàng A Chà cùng một người bạn cùng ở bản Pha Luông, xã Chiềng Sơn, đã tự học hỏi, trở thành người dẫn đường, hướng dẫn các đoàn khách leo núi, hỗ trợ vận chuyển hành lý, bữa ăn trưa và các yêu cầu của du khách. Với kinh nghiệm leo núi, đi rừng dày dặn cùng sự nhiệt tình, anh Chà dần tạo uy tín và được nhiều đoàn khách kết nối dẫn đường khám phá đỉnh Pha Luông. Mỗi tuần, anh dẫn từ 2-3 đoàn khách leo núi; cao điểm vào mùa khô, lượng khách tăng lên 4-5 đoàn, mỗi đoàn từ 5-20 người, với mức thù lao 500.000 đồng/lần dẫn đoàn, chưa kể các khoản phí hỗ trợ khác.

Nhờ sự hỗ trợ của Chà mà các chuyến khám phá đỉnh Pha Luông của các đoàn du khách đảm bảo an toàn. Anh Giàng A Chà thông tin: Đỉnh Pha Luông thuộc vùng giáp ranh với nước bạn Lào nên khi có đoàn khách đến, chúng tôi luôn tuân thủ các quy định về khai báo, đi theo tuyến đường, lịch trình cho phép nhằm đảm bảo về an ninh trật tự khu vực biên giới. Hành trình xuất phát từ bản Pha Luông, đi bộ leo núi 6 km đến đỉnh núi, cho du khách check-in tại mỏm đá, ngắm hoa rừng, cảnh quan nơi biên giới rồi quay về. Hầu hết các đoàn khách đều rất có ý thức về bảo vệ môi trường, và chúng tôi dẫn đoàn cũng luôn nhắc nhở khách không xả rác trên đường đi, giữ cảnh quan sạch đẹp.

Tại xã Ngọc Chiến, nơi được ví như “thiên đường” của du lịch trekking, nhiều năm nay luôn là điểm đến thu hút du khách trong và ngoài nước. Nơi đây được biết đến với 5 đỉnh núi lớn: Tà Chì Nhù, Tà Rông, Tà Tao, Tà Dê Đơ, Háu Nả Tà, với độ cao từ trên 2.300 m đến hơn 2.700 m so với mực nước biển. Hành trình chinh phục các đỉnh núi là những cung đường mang vẻ đẹp hoang sơ, hùng vĩ của vùng cao Ngọc Chiến. Bà con tại bản Nặm Nghẹp và một số bản vùng cao cũng nhanh chóng thích ứng với du lịch phát triển, cung cấp dịch vụ xe ôm, dẫn đường cho các đoàn khách đi leo núi, trải nghiệm.

Tuy nhiên, hiện nay, các đỉnh núi tại Ngọc Chiến chưa được cấp phép khai thác phục vụ du lịch nên loại hình du lịch hiking và trekking chưa được các doanh nghiệp, HTX du lịch tại đây đưa vào dịch vụ phục vụ du khách. Các đoàn khách trekking các đỉnh núi chủ yếu tự phát, tiềm ẩn nhiều rủi ro. Ông Nguyễn Cao Cường, giảng viên Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn, một người tâm huyết với du lịch Ngọc Chiến, hiện đang hỗ trợ bà con nơi đây phát triển du lịch, cho rằng: Ngọc Chiến rất giàu tiềm năng du lịch 4 mùa, trong đó, phải kể đến loại hình du lịch hiking và trekking. Chính vì thế, tỉnh Sơn La cần nghiên cứu, có cơ chế, đưa các đỉnh núi tại đây vào tuyến, điểm du lịch cho phép các doanh nghiệp đưa vào khai thác phục vụ du lịch. Cơ quan chức năng và chính quyền địa phương cần hỗ trợ, hướng dẫn các doanh nghiệp, HTX du lịch xây dựng hồ sơ, các điều kiện, thủ tục đảm bảo theo quy định để khai thác các tuyến, điểm du lịch này. Đây là điều kiện thiết yếu để tiềm năng du lịch Ngọc Chiến tại đây không còn “tiềm ẩn” mà từng bước được khai thác, phát huy, tạo ra giá trị.

Sơn La còn nhiều đỉnh núi cao với hệ sinh thái rừng đa dạng, được biết đến là những điểm trekking hấp dẫn đối với những người yêu du lịch khám phá. Trong đó phải kể đến đỉnh Sa Mu, Phu Sa Phìn (xã Xím Vàng), Pom Luông (xã Mường Bú), Khâu Pùm (xã Mường Chiên)... Đặc biệt là những đỉnh núi cao trên 2.700 m thuộc khu vực rừng đặc dụng Tà Xùa với thảm thực vật rêu phong kỳ ảo, vẻ đẹp hoang sơ, kỳ bí có sức hấp dẫn đặc biệt với khách du lịch.

Những năm gần đây, việc phát huy tiềm năng, giá trị từ cảnh quan thiên nhiên gắn với những đỉnh núi đã được nhiều người biết đến, nhiều sự kiện văn hóa – thể thao, nhất là các giải chạy, giải leo núi đã được các địa phương tổ chức, như: Giải leo núi chinh phục đỉnh Khâu Pùm, Giải chạy chinh phục đỉnh Pom Luông, Giải chạy “Về với sắc hoa tớ dày” 2026 và “Mùa vàng giữa mây ngàn bản Ít”... Mới đây nhất là Giải leo núi “Sơn tra SkyRace” năm 2026 do xã Ngọc Chiến tổ chức, thu hút gần 300 vận động viên đến từ nhiều địa phương trong cả nước và một số quốc gia như Pháp, Úc… tham gia chinh phục đỉnh Tà Rông, Tà Tao, Háu Nả Tà và Tà Dê Đơ. Những giải leo núi đã trở thành hoạt động thu hút, nhất là với những người ưa thể thao mạo hiểm, yêu thích du lịch trekking khám phá, thử thách bản thân, đây còn là một hành trình trải nghiệm văn hóa bản địa gắn liền với cảnh quan thiên nhiên đặc sắc.

Dù sở hữu tiềm năng lớn, song loại hình du lịch trekking và hiking tại Sơn La vẫn đang ở giai đoạn “khởi động”. Trong Đề án phát triển du lịch tỉnh Sơn La giai đoạn 2025-2030, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đề xuất sửa đổi, bổ sung quy định pháp lý về du lịch nông nghiệp, loại hình famstay, trekking và hiking; nghiên cứu, phát triển sản phẩm du lịch đặc sắc, đa dạng và đồng bộ, có giá trị gia tăng cao, đảm bảo đáp ứng nhu cầu, thị hiếu của khách du lịch nội địa và quốc tế... Trong đó, đẩy mạnh phát triển sản phẩm du lịch mới như du lịch trekking, hiking; du lịch sinh thái nông nghiệp, vui chơi giải trí, nghỉ dưỡng; du lịch thể thao...

Những định hướng và giải pháp này khi được triển khai hiện thực hóa trong thời gian tới, sẽ giúp Sơn La đa dạng thêm các sản phẩm du lịch đặc trưng, độc đáo, hấp dẫn, phát huy tài nguyên bản địa. Đặc biệt là đưa du lịch trekking, hiking phát triển đúng hướng gắn với bảo tồn hệ sinh thái rừng, bảo vệ môi trường, xây dựng thêm sản phẩm, dịch vụ hấp dẫn cho du lịch Sơn La và tạo việc làm, thu nhập cho bà con vùng cao, nơi có những đỉnh núi được ví như “kho báu” của du lịch mạo hiểm giàu sức hút.