Về xã biên giới Xuân Nha những ngày cuối năm, chúng tôi có dịp cùng cán bộ kiểm lâm địa bàn và các thành viên Tổ quản lý, bảo vệ rừng bản Chiềng Chung tham gia một buổi tuần tra. Trước giờ xuất phát, mỗi người đều chuẩn bị đầy đủ trang phục bảo hộ và các vật dụng cần thiết như bản đồ, ống nhòm, dao phát… Thời điểm này, rừng đặc dụng Xuân Nha khoác lên mình vẻ trầm mặc với những tán cây xanh thẫm. Càng đi sâu vào rừng, địa hình càng gập ghềnh, những con dốc nối tiếp nhau, xen giữa là các khe suối đã cạn nước, để lộ những phiến đá lớn nhỏ. Có đoạn, cả đoàn phải men theo sườn núi, vượt qua những thân cây đổ, bám vào dây leo để tiếp tục hành trình.

Với người dân Chiềng Chung, tuần tra rừng không chỉ là nhiệm vụ được giao mà đã trở thành trách nhiệm chung của cả cộng đồng. Ông Đinh Thế Sơn, Bí thư Chi bộ, Trưởng bản Chiềng Chung, cho biết: Sau khi sáp nhập từ bản Chiềng Hin và Chiềng Nưa, bản hiện được giao quản lý, bảo vệ trên 1.000 ha rừng đặc dụng. Tổ quản lý, bảo vệ rừng được kiện toàn với 15 thành viên, duy trì tuần tra 4 lần/tháng. Nội dung bảo vệ rừng được đưa vào quy ước, hương ước của bản, trong đó quy định cụ thể các hành vi nghiêm cấm như: chặt phá, đốt rừng làm nương rẫy, lấn chiếm đất rừng, khai thác gỗ và lâm sản trái phép; dựng lán trại trong rừng để chăn thả gia súc khi chưa được phép. Nhờ duy trì tuần tra thường xuyên và thực hiện nghiêm các quy định, nhiều năm nay, diện tích rừng do bản quản lý được bảo vệ tốt, không xảy ra tình trạng chặt phá rừng, cháy rừng.

Từ những bản làng giáp ranh, mô hình cộng đồng tham gia giữ rừng đang được nhân rộng trên địa bàn xã. Hiện nay, Xuân Nha quản lý, bảo vệ hơn 14.170 ha rừng đặc dụng, tỷ lệ che phủ rừng đạt trên 60%. Khu vực này có hệ sinh thái phong phú, là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm như khỉ mốc, khỉ mặt đỏ, chồn hương, hoẵng; cùng nhiều loài thực vật có giá trị như pơ mu, bách xanh, sa mu dầu, thông 5 lá. Bảo vệ rừng không chỉ góp phần duy trì đa dạng sinh học, điều hòa khí hậu mà còn gìn giữ nguồn tài nguyên quý giá, tạo nền tảng để địa phương phát triển kinh tế và du lịch sinh thái.

Bà Hà Thị Thân, Phó Chủ tịch UBND xã Xuân Nha, chia sẻ: Địa bàn rộng, địa hình đồi núi chia cắt, giao thông đi lại khó khăn; trong khi mùa hanh khô tiềm ẩn nguy cơ cháy rừng và các hành vi xâm hại tài nguyên rừng. Để nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng, xã đã phối hợp với Ban Quản lý rừng đặc dụng Xuân Nha kiện toàn 12 tổ bảo vệ rừng tại các bản, với trên 250 thành viên. Các tổ thường xuyên phối hợp với lực lượng kiểm lâm địa bàn tổ chức tuần tra, kiểm soát rừng; đồng thời tuyên truyền, vận động người dân chấp hành nghiêm các quy định về bảo vệ rừng. Trách nhiệm giữ rừng cũng được cụ thể hóa trong quy ước, hương ước của từng bản, tạo sự thống nhất và nâng cao ý thức tự giác của cộng đồng.

Công tác tuyên truyền được địa phương đổi mới với nhiều hình thức linh hoạt, phù hợp phong tục, tập quán và ngôn ngữ của đồng bào các dân tộc. Từ đầu năm đến nay, xã đã phối hợp với Ban Quản lý rừng đặc dụng Xuân Nha tổ chức 9 cuộc tuyên truyền trực tiếp, kết hợp ký cam kết về quản lý, bảo vệ rừng và phòng cháy, chữa cháy rừng, thu hút hơn 1.050 lượt người tham gia; phát sóng trên 1.800 lượt bản tin trên hệ thống loa truyền thanh bằng 3 thứ tiếng: Kinh, Thái, Mông. Qua đó, giúp người dân hiểu rõ hơn trách nhiệm, quyền lợi và chủ động tham gia bảo vệ rừng tại địa bàn sinh sống.

Cùng với công tác tuyên truyền, hoạt động tuần tra, kiểm soát được tăng cường. Từ đầu năm đến nay, lực lượng chức năng đã phát hiện, xử lý 2 vụ vi phạm quy định về vận chuyển lâm sản trái pháp luật, xử phạt hành chính với tổng số tiền 11 triệu đồng, nộp ngân sách nhà nước.

Ông Phạm Quang Cảnh, Giám đốc Ban Quản lý rừng đặc dụng Xuân Nha, đánh giá: Quản lý, bảo vệ rừng dựa vào cộng đồng là phương thức quan trọng, mang lại hiệu quả thiết thực, nhất là tại những địa bàn có diện tích rừng lớn, địa hình phức tạp. Các tổ, đội bảo vệ rừng tại cộng đồng thực sự là “cánh tay nối dài” của chính quyền địa phương và lực lượng kiểm lâm trong công tác tuần tra, phát hiện, ngăn chặn các hành vi xâm hại rừng; đồng thời tuyên truyền, vận động người dân nâng cao ý thức, trách nhiệm trong giữ rừng. Bên cạnh đó, Ban Quản lý chú trọng giao khoán bảo vệ rừng, thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng cho các cộng đồng bản, nhóm hộ đồng bào dân tộc sinh sống gần rừng. Nguồn kinh phí này vừa góp phần tăng thu nhập, vừa tạo động lực để người dân gắn bó với rừng, tích cực tham gia bảo vệ và phát triển rừng.

Bằng việc phát huy vai trò tự quản của cộng đồng, gắn trách nhiệm bảo vệ rừng với quyền lợi thiết thực của người dân, Xuân Nha đang từng bước nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ rừng. Mỗi cánh rừng được gìn giữ chính là  bảo vệ môi trường sống, duy trì nguồn sinh kế và trao truyền tài sản thiên nhiên vô giá cho các thế hệ mai sau.