Kiến tạo hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo

Khởi nghiệp sáng tạo không còn là hoạt động kinh tế đơn lẻ, mang tính phong trào mà đã trở thành một cấu phần quan trọng trong chiến lược tăng trưởng quốc gia và địa phương. Theo thông tin từ Cục Khởi nghiệp và Doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), các văn bản như Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo; Luật Công nghiệp công nghệ số; Luật Chuyển giao công nghệ, cùng các nghị định về quỹ đầu tư mạo hiểm và công nhận trung tâm đổi mới sáng tạo đã tạo ra “đường băng” thể chế cần thiết, giúp hệ sinh thái chuyển từ hỗ trợ hành chính sang vận hành theo logic thị trường.

Việc ban hành Thông tư số 08/2025/TT-BKHCN của Bộ Khoa học và Công nghệ đánh dấu bước cụ thể hóa chủ trương phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực công nghệ cao, khi thẩm quyền chứng nhận doanh nghiệp và cơ sở ươm tạo được giao cho Ủy ban nhân dân cấp tỉnh. Cách làm này giúp rút ngắn thủ tục, giảm khâu trung gian, tăng tính chủ động cho địa phương và tạo thuận lợi hơn cho doanh nghiệp trong hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.

Thực tế cho thấy, việc đầu tư dàn trải theo từng sở, từng hệ thống riêng lẻ vẫn phổ biến, gây trùng lặp nguồn lực, trong khi doanh nghiệp lại thiếu vốn cho nghiên cứu và phát triển (R&D). Bối cảnh này buộc khu vực công phải chuyển từ tư duy “cấp phát” sang “đầu tư có chấp nhận rủi ro”.

Cách tiếp cận này đang dần được cụ thể hóa tại một số địa phương. Đồng Nai là thí dụ tiêu biểu cho sự chuyển trục nhằm giữ vững lợi thế công nghiệp. Tỉnh đã xác lập đổi mới sáng tạo là động lực chuyển đổi mô hình tăng trưởng, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền trong lĩnh vực khoa học-công nghệ, thu hút nhân tài và thúc đẩy liên kết “4 nhà”.

Đáng chú ý, Đồng Nai hướng tới hình thành “tam giác phát triển” gồm Khu công nghệ số tập trung Long Thành, Khu đổi mới sáng tạo và Khu công nghệ cao với doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm của hệ thống. Năm qua, địa phương ghi nhận hàng chục doanh nghiệp khoa học-công nghệ và nhiều sản phẩm được thương mại hóa, cho thấy hiệu quả rõ nét của cách làm mới, khi ngân sách được dùng để kích hoạt giao dịch và sản phẩm.

Tại Quảng Ninh, đòn bẩy phát triển được đặt vào đổi mới thể chế gắn với hạ tầng ươm tạo. Tỉnh tập trung xây dựng hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo thông qua việc hình thành các vườn ươm doanh nghiệp, tăng cường kết nối nguồn lực và tạo lập môi trường thuận lợi để các ý tưởng sáng tạo hình thành và phát triển.

Khởi nghiệp sáng tạo phải được tiếp cận bằng tư duy và cách làm mới; cần chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy hỗ trợ, từ “không quản được thì cấm” sang “tạo điều kiện để phát triển”, để hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo thật sự trở thành trụ cột thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh

Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Vũ Thị Kim Chi cho biết, tỉnh tập trung cải cách thủ tục hành chính, hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và start-up, đồng thời với việc thành lập Trung tâm Khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đã tạo ra địa chỉ hội tụ cho ý tưởng, tri thức và nguồn vốn. Việc duy trì các câu lạc bộ đầu tư và khởi nghiệp đã góp phần hình thành không gian giao dịch thực chất cho hệ sinh thái. Những dẫn chứng này cho thấy, chính sách chỉ phát huy hiệu quả khi gắn với đại học, doanh nghiệp và cộng đồng đầu tư - nơi tri thức được chuyển hóa thành sản phẩm và giá trị kinh tế cụ thể.

Đối với Việt Nam, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh nhấn mạnh, khởi nghiệp sáng tạo phải được tiếp cận bằng tư duy và cách làm mới; cần chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy hỗ trợ, từ “không quản được thì cấm” sang “tạo điều kiện để phát triển”, để hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo thật sự trở thành trụ cột thúc đẩy đổi mới mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Phát huy lợi thế bản địa

Bên cạnh những địa phương có lợi thế về công nghiệp và dịch vụ, nhiều tỉnh, thành phố đang lựa chọn hướng đi khởi nghiệp sáng tạo gắn với nông nghiệp công nghệ cao và phát triển xanh. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, yêu cầu truy xuất nguồn gốc và nâng cao giá trị gia tăng ngày càng rõ nét, đổi mới sáng tạo không chỉ là câu chuyện công nghệ mà trở thành lời giải cho bài toán sinh kế, môi trường và tăng trưởng bền vững.

Lâm Đồng là dẫn chứng tiêu biểu cho cách tiếp cận này. Sau sáp nhập, tỉnh hình thành ba vùng động lực cao nguyên-duyên hải-trung du, định vị tầm nhìn trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo xanh của vùng, lấy nông nghiệp công nghệ cao làm trụ cột.

Tuy nhiên, như Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Phạm Thị Nhâm thẳng thắn chỉ ra, hệ sinh thái khởi nghiệp của tỉnh vẫn đối mặt nhiều điểm nghẽn: thiếu nhân lực chất lượng cao, chưa có quỹ đầu tư mạo hiểm đủ mạnh, liên kết giữa Nhà nước-nhà trường-doanh nghiệp chưa chặt chẽ, khả năng thương mại hóa còn hạn chế.

Bởi vậy, giai đoạn 2026-2030, Lâm Đồng đặt mục tiêu xây dựng 3 trung tâm đổi mới sáng tạo cấp vùng tại Đà Lạt, Bảo Lộc và Phan Thiết, theo mô hình Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, doanh nghiệp là trung tâm; phát triển sàn giao dịch công nghệ thực chất, gắn nghiên cứu với nhu cầu thị trường; đồng thời hình thành quỹ đầu tư mạo hiểm và cơ chế sandbox nhằm tạo không gian thử nghiệm, thúc đẩy các mô hình khởi nghiệp sáng tạo phát triển bền vững.

Trong bối cảnh Đồng bằng sông Cửu Long đối mặt những thách thức cấu trúc và dài hạn, Cần Thơ được xác định không chỉ là nơi chịu tác động mà phải trở thành nơi hình thành lời giải cho toàn vùng.

Trên nền tảng hệ thống đại học và các tổ chức hỗ trợ khởi nghiệp, thành phố đã kết nối thị trường cho khoảng 100 dự án, trực tiếp cố vấn cho 40 dự án, với tổng giá trị quan tâm đầu tư khoảng 755.000 USD. Tuy vậy, theo Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Khoa học và Công nghệ thành phố Nguyễn Thanh Điền, điểm nghẽn vẫn nằm ở mức đầu tư cho R&D và sự liên kết chưa chặt giữa các chủ thể trong hệ sinh thái. Thực tiễn cho thấy, đòn bẩy của Cần Thơ chỉ thật sự phát huy khi tri thức từ các trường đại học gắn được với thị trường Mekong, nơi những sản phẩm nông nghiệp thông minh, thích ứng biến đổi khí hậu có cơ hội đi ra khỏi phòng thí nghiệm để mở rộng không gian phát triển.

Trong khi đó, Khánh Hòa phản ánh rõ bài toán nâng chất hệ sinh thái tại những địa phương có số lượng doanh nghiệp lớn nhưng nền tảng đổi mới sáng tạo còn mỏng. Dù có khoảng 15.000 doanh nghiệp, chủ yếu là doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ, tỷ lệ doanh nghiệp có hoạt động R&D và đổi mới sáng tạo vẫn ở mức thấp.

Phó Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Võ Quang Lãm cho biết, việc chưa hình thành các quỹ đầu tư mạo hiểm địa phương khiến hệ sinh thái thiếu nguồn lực cho các dự án giai đoạn đầu; kết nối giữa các thành phần trong hệ sinh thái còn rời rạc, thiếu bền vững. Thời gian tới, Khánh Hòa đặt mục tiêu đầu tư, nâng cao năng lực để Trung tâm Thông tin Ứng dụng khoa học và công nghệ của tỉnh trở thành đầu mối hỗ trợ khởi nghiệp và đổi mới sáng tạo tại chỗ; đồng thời xây dựng mạng lưới liên kết rộng mở, kết nối doanh nghiệp, nhà nghiên cứu, nhà đầu tư và các tổ chức trong nước, quốc tế.

Nghị quyết 57 đã mở “đường băng” thể chế cho khởi nghiệp sáng tạo, nhưng cất cánh cao hay thấp, nhanh hay chậm lại phụ thuộc vào lựa chọn và năng lực hành động của mỗi địa phương.