Nhận diện thủ đoạn thao túng

AI là thành tựu quan trọng của khoa học, công nghệ, mang lại nhiều cơ hội phát triển. Tuy nhiên, khi bị lợi dụng vào mục đích xấu, có thể trở thành phương tiện tạo dựng, chỉnh sửa và phát tán thông tin sai lệch với quy mô lớn, tốc độ nhanh và mức độ tinh vi. Đáng chú ý, các hệ thống AI tạo sinh có thể xuất hiện hiện tượng "ảo giác AI", tạo ra những thông tin không chính xác, thậm chí không có thật, nhưng được diễn đạt bằng ngôn ngữ mạch lạc, tự tin và có vẻ thuyết phục.

Một trong những thủ đoạn nguy hiểm là giả mạo nguồn thông tin chính thống. Bằng công nghệ AI, các đối tượng xấu tạo dựng văn bản, thông báo, hình ảnh, tài khoản mạng xã hội hoặc website có hình thức tương tự cơ quan nhà nước, khiến người tiếp nhận dễ nhầm tưởng là thông tin chính thức. Nguy hiểm hơn, công nghệ deepfake có thể tạo dựng hình ảnh, âm thanh, video giả mạo cán bộ, lãnh đạo hoặc người có uy tín. Một phát biểu chưa từng được đưa ra có thể bị dựng thành đoạn video giống thật; một hình ảnh có thật có thể bị gắn vào bối cảnh khác nhằm làm sai lệch bản chất sự việc. Trong môi trường số, hình ảnh và âm thanh không còn mặc nhiên là bằng chứng xác thực.

Cùng với đó, là thủ đoạn đánh tráo bản chất sự việc bằng thông tin nửa thật, nửa giả. Các đối tượng sử dụng một số dữ kiện chính xác nhưng cố tình cắt bỏ bối cảnh, phóng đại hạn chế cục bộ để quy chụp thành bản chất của cả một chủ trương, chính sách. Ví dụ, trong quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn tổ chức bộ máy, những khó khăn ban đầu về thủ tục, hồ sơ hoặc tổ chức vận hành có thể bị lợi dụng, tạo dựng bài viết, bình luận, video xuyên tạc. Từ những vướng mắc cụ thể, thông tin sai lệch bị thổi phồng thành nhận định thiếu căn cứ, gây tâm lý hoang mang trong một bộ phận nhân dân.

Đáng chú ý, một số nội dung xuyên tạc còn ngụy trang dưới hình thức "phân tích chuyên sâu", "góc nhìn đa chiều" hoặc "phản biện xã hội". Với sự hỗ trợ của AI, những bài viết này sử dụng lập luận chặt chẽ về hình thức, trích dẫn có vẻ khoa học, đặt ra hàng loạt câu hỏi dẫn dắt nhằm hình thành nhận thức sai lệch.

Cần khẳng định, phản biện xã hội có căn cứ, thiện chí và trách nhiệm là cần thiết trong quá trình xây dựng, hoàn thiện chính sách. Tuy nhiên, không thể đánh đồng phản biện chân chính với việc cố tình bóp méo sự thật, sử dụng thông tin giả mạo, kích động chia rẽ hoặc quy chụp thiếu căn cứ.

Khi kết hợp với thuật toán mạng xã hội, tài khoản ảo và mạng lưới phát tán tự động, thông tin sai lệch có thể được lặp lại nhiều lần, tạo cảm giác đó là quan điểm phổ biến của cộng đồng. Điều nguy hiểm không đơn thuần là cái giả giống thật, mà còn là việc cái sai được trình bày như một kết luận có căn cứ, tác động đến nhận thức và niềm tin của người tiếp nhận.

Không để khoảng trống thông tin bị lợi dụng

Sơn La là tỉnh miền núi, biên giới, có đông đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Những đặc điểm về địa hình, dân cư, ngôn ngữ và điều kiện tiếp cận thông tin đặt ra yêu cầu riêng đối với công tác tuyên truyền, định hướng dư luận và bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng.

Sau sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, toàn tỉnh có 75 đơn vị hành chính cấp xã, gồm 67 xã và 8 phường, trong đó 13 xã biên giới. Việc tổ chức lại bộ máy chính quyền địa phương mở ra điều kiện nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, phục vụ nhân dân tốt hơn. Tuy nhiên, quá trình chuyển đổi phát sinh những vấn đề cần được hướng dẫn, giải thích và giải quyết kịp thời.

Một thông tin không chính xác về thủ tục hành chính, chính sách đất đai, chế độ an sinh hoặc quyền lợi của người dân, nếu không được làm rõ kịp thời, có thể gây hiểu nhầm và tác động tiêu cực đến tâm lý xã hội và các đối tượng xấu phát tán thông tin sai lệch có thể tìm cách lợi dụng.

Cùng với đó, chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ. Đến hết năm 2025, các xã đã có mạng thông tin băng rộng cố định, cáp quang và được phổ cập 4G; 96,9% số bản và 97,25% dân số được phủ sóng 4G.

Hạ tầng viễn thông phát triển giúp người dân vùng sâu, vùng xa tiếp cận thông tin nhanh chóng, thuận lợi hơn. Nhưng cũng đối diện nguy cơ tiếp nhận, chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng gia tăng. Thực tế đó đặt ra yêu cầu: Cùng với mở rộng vùng phủ sóng viễn thông, phải nâng cao năng lực kiểm chứng thông tin và bản lĩnh sử dụng không gian mạng cho nhân dân.

Đối với địa bàn có đông đồng bào dân tộc thiểu số, công tác truyền thông chính sách chú trọng sự phù hợp về ngôn ngữ, phong tục, tập quán và phương thức tiếp nhận thông tin. Những vấn đề liên quan đến dân tộc, tôn giáo, đất đai, sinh kế và an sinh xã hội được cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ, kịp thời, tránh để khoảng trống thông tin trở thành điều kiện cho tin giả lan truyền.

Sơn La có đội ngũ già làng, trưởng bản, trưởng dòng họ và người có uy tín trong cộng đồng. Nếu lực lượng này được trang bị kỹ năng sử dụng mạng xã hội an toàn, nhận diện tin giả và giải thích chính sách, hiệu quả phòng ngừa thông tin sai lệch sẽ nâng lên.

Xây dựng bản lĩnh số từ cơ sở

Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị xác định yêu cầu tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Trong bối cảnh AI phát triển nhanh chóng, yêu cầu đó đòi hỏi sự chủ động, linh hoạt và khả năng thích ứng với môi trường truyền thông số.

Trước hết, phải nâng cao chất lượng, hiệu quả thông tin chính thống. Các cơ quan báo chí, truyền thông, cơ quan tuyên giáo, chính quyền địa phương chủ động nắm bắt những vấn đề dư luận quan tâm, cung cấp thông tin nhanh, chính xác, dễ hiểu và có sức thuyết phục.

Báo chí tiếp tục phát huy vai trò xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa; chủ động phát hiện, kiểm chứng và phản bác thông tin sai lệch bằng chứng cứ xác thực, lập luận khoa học. Cùng với những bài chính luận có chiều sâu, cần tăng cường sản xuất video ngắn, infographic, podcast, các sản phẩm hỏi - đáp chính sách, giúp thông tin chính thống đến với người dân nhanh hơn, gần gũi hơn. 

Cùng với đó, nâng cao năng lực kiểm chứng sự thật cho cán bộ, đảng viên và nhân dân. Trước một thông tin bất thường, mỗi người cần kiểm tra nguồn phát hành, thời điểm đăng tải, bối cảnh sự việc và đối chiếu với nguồn đáng tin cậy.

Đối với cán bộ, đảng viên, trách nhiệm này càng phải được đề cao. Mỗi cán bộ, đảng viên phải nêu gương trong phát ngôn, chia sẻ và ứng xử trên không gian mạng; biết lắng nghe, giải thích và phản bác bằng lý lẽ, chứng cứ thay vì phản ứng cảm tính.

Cần đưa nội dung nhận diện tin giả, deepfake, kiểm chứng thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân vào chương trình bồi dưỡng cán bộ, tập huấn cho bí thư chi bộ, trưởng bản, cán bộ đoàn thể, giáo viên và người có uy tín. Trong trường học, giáo dục kỹ năng số cần gắn với nâng cao ý thức trách nhiệm công dân, khả năng tư duy phản biện và văn hóa ứng xử trên mạng.

Đồng thời, chủ động ứng dụng công nghệ trong phát hiện và xử lý thông tin sai lệch. Tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt ra yêu cầu làm chủ công nghệ, khai thác hiệu quả thành tựu khoa học phục vụ phát triển đất nước. Đấu tranh với việc lợi dụng AI không có nghĩa là phủ nhận hoặc né tránh AI. Ngược lại, phải hiểu công nghệ, sử dụng công nghệ có trách nhiệm, từng bước ứng dụng công cụ phù hợp để hỗ trợ phát hiện nội dung giả mạo, kiểm chứng dữ liệu và nâng cao hiệu quả truyền thông. Bên cạnh đó, cần phát huy sức mạnh của cả hệ thống chính trị và nhân dân trong bảo vệ môi trường thông tin lành mạnh. 

Kỷ nguyên AI - công nghệ có thể tạo ra hình ảnh giống thật, giọng nói giống thật, thậm chí những lập luận tưởng như không thể bác bỏ. Nhưng công nghệ không thể thay thế giá trị của sự thật, trách nhiệm và niềm tin được xây dựng từ thực tiễn. Giữ vững trận địa tư tưởng trên không gian mạng, bắt đầu từ việc tôn trọng sự thật, làm chủ công nghệ và nâng cao bản lĩnh nhận thức của mỗi người. Khi thông tin chính thống đến với nhân dân kịp thời, minh bạch, thuyết phục; khi mỗi cán bộ, đảng viên và người dân biết kiểm chứng trước thông tin, cân nhắc trước khi chia sẻ, nền tảng tư tưởng của Đảng sẽ tiếp tục được củng cố vững chắc từ cơ sở.