Ngược dòng lịch sử, Nhà tù Sơn La được thực dân Pháp xây dựng năm 1908 giữa vùng rừng núi hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt, với toan tính biến nơi đây thành chốn lưu đày “không ngày trở lại” của những người yêu nước. Ban đầu chỉ là một trại giam nhỏ, nhưng đến năm 1940, Nhà tù đã được mở rộng thành một quần thể giam giữ hà khắc, gồm xà lim ngầm, xà lim chéo, hầm giam sâu hun hút. Từ năm 1930 đến 1945, hơn một nghìn chiến sĩ cách mạng ưu tú đã bị đày lên đây: Đồng chí Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Xuân Thủy, Trần Đăng Ninh, Trần Huy Liệu, Tô Hiệu... Khí hậu lạnh ẩm, bệnh sốt rét, kiết lị, lao phổi, chế độ ăn uống kham khổ cùng những trận đòn roi đã trở thành thứ “vũ khí giết người không tiếng súng”. Nhà thơ Xuân Thủy - người từng bị giam tại đây đã ghi lại bằng thơ những ngày tháng ấy như một bản chứng tích đau đớn: “Lờ mờ cửa ngục thông ba lỗ/Thăm thẳm hầm giam, sâu mấy tầng/... Đêm đêm sàn đá buốt sau lưng...”. Nhưng lịch sử đã chứng minh: Bóng tối không thể nuốt trọn ánh sáng. Chính nơi tưởng như chỉ có đau khổ ấy, ngọn lửa cách mạng lại được nhen lên, âm thầm mà mãnh liệt.

Sinh năm 1912, tại Văn Giang (Hưng Yên), Tô Hiệu sớm dấn thân vào con đường cách mạng. Ông bị bắt, bị tù đày nhiều lần, được kết nạp vào Đảng ngay trong lao tù. Cuối năm 1939, Tô Hiệu bị đày lên Sơn La, nơi mà thực dân Pháp tin rằng chỉ cần vài tháng, khí hậu và bệnh tật cũng đủ khiến người tù gục ngã. Nhưng chúng đã nhầm. Dù mang trong mình căn bệnh lao phổi nặng, Tô Hiệu vẫn nhanh chóng trở thành linh hồn của phong trào đấu tranh trong nhà tù. Từ Chi bộ lâm thời đến Chi bộ chính thức Nhà tù Sơn La, từ công tác tuyên truyền, huấn luyện, binh vận, dân vận đến tổ chức các cuộc đấu tranh chính trị, dấu ấn của Tô Hiệu hiện diện ở mọi bước đi chiến lược. Trong căn xà lim tam giác chưa đầy bốn mét vuông, ánh sáng chỉ lọt qua vài lỗ nhỏ, người chiến sĩ ấy vẫn miệt mài viết tài liệu, truyền lửa cho đồng đội. Ông từng nói với anh em: “Mình biết sẽ chết sớm hơn mọi người. Vì vậy, phải tranh thủ từng giờ để chiến đấu, phục vụ cho Đảng”. Đó không phải lời trăng trối, mà là một lời thề sáng rõ. Nhà tù đế quốc đã bị biến thành trường học cách mạng. Từ đây, nhiều “hạt giống đỏ” được ươm mầm, trở thành những cán bộ nòng cốt của Đảng và cách mạng Việt Nam sau này. Ý chí không bị giam cầm. Niềm tin không thể bị khóa chặt sau song sắt. Giữa những bức tường đá lạnh lẽo của nhà ngục, một cây đào được trồng lên. Không ai ngờ rằng cành đào nhỏ bé ấy lại trở thành biểu tượng sống động nhất cho tinh thần Tô Hiệu. Trải qua bom đạn của thực dân Pháp năm 1952, những đợt không kích của đế quốc Mỹ năm 1965, Nhà tù Sơn La gần như bị san phẳng. Nhưng kỳ lạ thay, cây đào ấy vẫn bám rễ, vươn cành, nở hoa mỗi độ xuân về. Nhân dân Sơn La đã gọi cây đào ấy bằng một cái tên giản dị mà thiêng liêng: Cây đào Tô Hiệu. Hoa đào từ đó không chỉ là hoa của mùa xuân, mà là hoa của niềm tin, của lý tưởng, của sức sống cách mạng không gì dập tắt nổi. Một cành đào được chiết mang về trồng bên Lăng Bác. Những giống đào ấy tiếp tục được nhân lên trong khuôn viên Di tích Nhà tù Sơn La, tại Nghĩa trang liệt sĩ như một dòng chảy ký ức nối dài giữa các thế hệ.

Thời gian đi qua, Nhà tù Sơn La từ chốn giam cầm đã trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống. Năm 1962, di tích được xếp hạng Di tích quốc gia; năm 2015 được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Mỗi năm, hàng trăm nghìn lượt du khách, học sinh, sinh viên tìm về đây, trước cây đào Tô Hiệu, nhiều người lặng đi. Lịch sử không còn là những dòng chữ khô cứng trong sách giáo khoa, mà hiện lên bằng xúc cảm, bằng rung động thật sự. Ngọn lửa Tô Hiệu không dừng lại ở không gian di tích. Nó bước ra đời sống hôm nay của Sơn La bằng những cái tên quen thuộc mà trang trọng. Đường Tô Hiệu mở ra giữa nhịp sống hiện đại của Sơn La, nơi dòng người qua lại mỗi ngày đang bước đi trên một trục đường mang tên lý tưởng. Những mái trường mang tên Tô Hiệu, đặc biệt là Trường THPT Tô Hiệu đã và đang đào tạo bao thế hệ học trò, gieo vào lòng các em bài học về tri thức, trách nhiệm và khát vọng cống hiến. Ở những nông trường, những vùng kinh tế mới, nơi Sơn La đang chuyển mình mạnh mẽ với nông nghiệp công nghệ cao, với những mùa quả ngọt nối dài, tinh thần Tô Hiệu hiện diện trong sự bền bỉ của con người bám đất, bám rừng, dựng xây quê hương từ chính gian khó. Từ vùng đất từng là nơi lưu đày, hôm nay đã mọc lên những con đường mới, những công trình mới, nối Sơn La với cả nước trong nhịp phát triển chung.

Bước vào mùa xuân mới của đất nước, khi toàn Đảng, toàn dân và toàn quân hướng về Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Sơn La đang đứng trước những cơ hội lớn để phát triển nhanh và bền vững. Những con đường mở rộng, những công trình mới, những vùng kinh tế động lực đang hình thành không chỉ bằng nguồn lực vật chất, mà còn bằng nền tảng tinh thần được bồi đắp từ lịch sử. Trong hành trình vươn mình ấy, ký ức về Tô Hiệu và Nhà tù Sơn La không phải để níu giữ quá khứ, mà để nhắc nhở hôm nay rằng: Mọi khát vọng phát triển chỉ thật sự bền lâu khi được nâng đỡ bởi niềm tin, lý tưởng và sự trung thành với lợi ích của nhân dân.

Hoa đào vẫn nở trên nền đá xám. Ngục tù đã thành di tích. Và ngọn lửa được thắp lên từ một con người sống vì Đảng, vì dân tộc vẫn cháy âm ỉ trong lòng đất và trong lòng người, soi sáng con đường Sơn La cùng đất nước bước vào kỷ nguyên phát triển mới - tự tin, bản lĩnh và đầy khát vọng.