Ở nhiều quốc gia, các cơ quan truyền thông không còn chỉ sản xuất tin tức mà mở rộng sang podcast, bản tin chuyên sâu, diễn đàn cộng đồng, tổ chức sự kiện hay các dịch vụ nội dung số. Sự chuyển dịch này không chỉ nhằm tìm kiếm nguồn thu mới mà còn phản ánh cách tiếp cận mới trong việc phục vụ công chúng.

Nhân dịp kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/1925 - 21/6/2026), phóng viên Báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với Thạc sĩ Nguyễn Thị Nam Phương, giảng viên ngành Truyền thông chuyên nghiệp Đại học RMIT Việt Nam, về những chuyển động của báo chí trong môi trường truyền thông số.

Nếu nhìn lại khoảng 10 năm qua, theo bà đâu là thay đổi lớn nhất buộc báo chí phải suy nghĩ lại về chính mình?

Tôi nghĩ đó là sự thay đổi trong hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng.

Trước đây, báo chí gần như là điểm đến đầu tiên khi người dân muốn biết điều gì đang diễn ra. Nhưng hiện nay, thông tin xuất hiện trên điện thoại từ rất sớm, thậm chí trước khi một bài báo được xuất bản. Người dùng có thể tiếp cận thông tin từ mạng xã hội, các nền tảng video ngắn, những người sáng tạo nội dung độc lập hoặc các công cụ AI.

Điều đó khiến báo chí không còn nắm giữ lợi thế độc quyền về tốc độ như trước. Tuy nhiên, tôi không cho rằng đây hoàn toàn là điều bất lợi. Thực tế cho thấy, khi lượng thông tin tăng lên thì nhu cầu về những nguồn tin đáng tin cậy cũng tăng theo.

Công chúng ngày nay không chỉ muốn biết chuyện gì xảy ra mà còn muốn hiểu nguyên nhân, tác động và ý nghĩa của sự việc. Một người có thể nhìn thấy hàng chục dòng trạng thái trên mạng xã hội về cùng một sự kiện, nhưng để hiểu đầy đủ vấn đề, họ vẫn cần những thông tin được kiểm chứng, phân tích và đặt trong bối cảnh rộng hơn.

Có phải vì thế mà nhiều tòa soạn trên thế giới không còn xem tin tức là sản phẩm duy nhất?

Đúng vậy. Nếu quan sát những cơ quan truyền thông thành công hiện nay, chúng ta sẽ thấy họ không chỉ nghĩ về tin tức.

The New York Times là một ví dụ điển hình. Người dùng đăng ký thuê bao không chỉ để đọc tin tức mà còn sử dụng podcast, bản tin chuyên đề, ứng dụng nấu ăn, trò chơi trực tuyến hay các dịch vụ tư vấn tiêu dùng. Tại Singapore, SPH Media cũng mở rộng sang phát thanh, truyền hình, các chương trình giáo dục, diễn đàn cộng đồng và nhiều hoạt động kết nối xã hội khác.

Điểm chung của những mô hình này là họ không coi độc giả chỉ là người đọc báo. Họ xem độc giả là một cộng đồng có nhiều nhu cầu khác nhau. Độc giả cần thông tin, nhưng họ cũng cần kiến thức, trải nghiệm và sự kết nối. Khi đáp ứng được những nhu cầu đó, cơ quan báo chí sẽ xây dựng được sự gắn bó lâu dài với công chúng.

Trong nhiều nghiên cứu quốc tế gần đây cũng cho thấy xu hướng ưu tiên phát triển nguồn thu từ sự kiện, cộng đồng độc giả, nội dung chuyên sâu và các sản phẩm số thay vì chỉ phụ thuộc vào quảng cáo truyền thống.

Nói cách khác, tin tức vẫn là nền tảng, nhưng không còn là sản phẩm duy nhất tạo nên giá trị của một cơ quan báo chí.

Mạng xã hội có tốc độ, AI có khả năng xử lý dữ liệu, theo bà trong cuộc cạnh tranh này, báo chí còn sở hữu điều gì mà các nền tảng công nghệ không có?

Tôi nghĩ báo chí sẽ rất khó thắng nếu bước vào cuộc đua về tốc độ. Một đoạn video có thể lan truyền đến hàng triệu người chỉ trong vài phút. Một công cụ AI có thể tổng hợp hàng trăm nguồn dữ liệu trong thời gian rất ngắn. Điều làm nên sự khác biệt của báo chí là khả năng xác lập sự thật. Bởi báo chí chuyên nghiệp được xây dựng trên quy trình kiểm chứng và trách nhiệm nghề nghiệp. Phóng viên không chỉ đưa tin mà còn phải chịu trách nhiệm với những gì mình công bố.

Thực tế hiện nay cho thấy, công chúng không thiếu thông tin. Điều họ thiếu là sự chắc chắn rằng thông tin đó có đáng tin hay không. Khi xuất hiện một vụ việc lớn, mạng xã hội thường cung cấp rất nhiều mảnh ghép rời rạc. Nhưng cuối cùng, người ta vẫn tìm đến những cơ quan báo chí uy tín để xác định đâu là sự thật.

Báo chí còn có một lợi thế khác rất khó thay thế, đó là khả năng theo đuổi vấn đề đến cùng. Một xu hướng trên mạng xã hội có thể chỉ kéo dài vài ngày, nhưng những vấn đề như cải cách chính sách, biến đổi khí hậu, phát triển kinh tế hay các vấn đề dân sinh cần sự theo dõi liên tục trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm.

Đó là công việc đòi hỏi nguồn lực, trách nhiệm xã hội và sự kiên trì mà không phải nền tảng nào cũng có thể thực hiện.

Theo bà, nếu nhìn vào thực tế Việt Nam hiện nay, đâu là những thuận lợi và khó khăn lớn nhất trên hành trình xây dựng các cơ quan báo chí đa nền tảng, lấy công chúng làm trung tâm?

Tôi nghĩ chúng ta đang có nhiều thuận lợi. Việt Nam hiện có hơn 78 triệu người dùng internet và tỷ lệ sử dụng điện thoại thông minh thuộc nhóm cao trong khu vực. Đây là nền tảng rất thuận lợi để báo chí tiếp cận công chúng trên nhiều nền tảng khác nhau.

Bên cạnh đó, các cơ quan báo chí đã chủ động hơn trong ứng dụng công nghệ. Những năm gần đây, chúng ta chứng kiến sự phát triển của các tòa soạn hội tụ, podcast, video ngắn, đồ họa tương tác và báo chí dữ liệu. Một lợi thế nữa là báo chí Việt Nam vẫn giữ được mức độ tin cậy nhất định trong mắt công chúng khi so sánh với nhiều nguồn tin trên mạng xã hội.

Tuy nhiên, khó khăn cũng không ít. Trước hết là nguồn lực. Không phải cơ quan báo chí nào cũng có đủ nhân lực, tài chính và hạ tầng công nghệ để đầu tư cho quá trình chuyển đổi dài hạn.

Thứ hai là năng lực khai thác dữ liệu. Trong tương lai, hiểu độc giả sẽ quan trọng không kém việc sản xuất nội dung. Nhiều cơ quan báo chí hiện nay vẫn đang trong quá trình học cách sử dụng dữ liệu để phục vụ công chúng hiệu quả hơn.

Quan trọng hơn cả là thay đổi tư duy. Chuyển đổi số không chỉ là mua sắm thiết bị hay mở thêm nền tảng phân phối nội dung. Điều cốt lõi là chuyển từ tư duy "mình có gì để đăng" sang tư duy "công chúng cần gì".

Tôi cho rằng những cơ quan báo chí thành công trong tương lai sẽ là những đơn vị thực hiện được sự chuyển đổi đó. Tin tức vẫn là nền móng của báo chí, nhưng giá trị giữ chân công chúng sẽ ngày càng vượt ra ngoài tin tức.

Xin trân trọng cảm ơn bà!