Để đến với Ngọc Chiến, chúng tôi phải đi qua đỉnh Sam Síp hùng vĩ ở độ cao gần 2.000 m so với mực nước biển, chinh phục những cung đường uốn lượn vắt ngang lưng chừng núi trong biển mây. Qua đỉnh đèo, vùng quê Ngọc Chiến hiện ra với phong cảnh sơn thủy hữu tình khiến chúng tôi say đắm, mê mẩn và xuýt xoa: Đúng là "về miền cổ tích". 

Theo chân cán bộ xã, điểm đến đầu tiên trong hành trình khám phá bản sắc nơi đây là bản Chom Khâu. Nhằm mục tiêu bảo tồn di sản gắn liền với phát triển du lịch bền vững, bản vừa khánh thành Không gian văn hóa dân tộc Mông – một thiết chế văn hóa quan trọng tái hiện chân thực đời sống truyền thống của đồng bào.

Tiếp đón chúng tôi trong căn nhà gỗ lợp mái tranh truyền thống, anh Vàng A Dế, Bí thư chi bộ kiêm Trưởng bản, phấn khởi giới thiệu: Công trình chính thức đi vào vận hành từ tháng 11/2025. Cấu trúc nhà 5 gian được bài trí tỉ mỉ, trưng bày các hiện vật gắn liền với sinh hoạt và lao động sản xuất như: bộ dụng cụ giã bánh dày, cối xay đá, hay khu vực trải nghiệm kỹ thuật se lanh, dệt vải... Đây là nơi lưu giữ nét văn hóa Mông và là không gian sinh hoạt cộng đồng thiết yếu của bà con trong các dịp lễ, Tết và đón du khách thập phương.

Rời bản Chom Khâu, chúng tôi tiếp tục đến với những không gian văn hóa đầy khác biệt và hiếm thấy. Tâm điểm là văn hóa Lẩu Xá của người La Ha, với 23 chum đá đủ kích cỡ, mô phỏng sinh động những vò rượu cần truyền thống. Sức sáng tạo từ đá cuội tiếp tục hiện hữu khắp các bản dọc con đường về trung tâm xã. 

Ấn tượng tuyệt đẹp, dọc theo dòng suối Chiến êm đềm, những chiếc cọn nước và chong chóng khổng lồ vẽ nên bức tranh hữu tình bên những nếp nhà mái gỗ pơ mu thấp thoáng trong màn sương huyền ảo. Nổi bật là những chiếc cổng chào, lối đi sạch sẽ đến từng hiên cửa, cột nhà sàn hay ghế nghỉ chân, tất cả đều được tạo hình tỉ mỉ và nghệ thuật từ đá. Những công trình mới được xây dựng: Nhà thờ Mường Chiến, nhà thờ cây sa mu bản Nà Tâu, nhà thờ Cốc Nố Xí Tu bản Phày, nhà thờ cây đa Xủ Công bản Lướt, đâu đâu cũng kỳ lạ và cuốn hút.

Hành trình khép lại đầy cảm xúc tại bản cao Nậm Nghẹp, được đắm mình trong sắc trắng tinh khôi của hoa sơn tra và nét đẹp mộc mạc của đời sống đồng bào Mông. Từ phường Mộc Châu đến trải nghiệm Ngọc Chiến, chị Mùi Thị Ngọc chia sẻ cảm nhận: Đến Ngọc Chiến, tôi cảm thấy lòng mình bình yên, thư thái. Nơi đây, thực sự là “miền cổ tích” đáng sống, vừa có cảnh quan thiên nhiên tươi đẹp, vừa có văn hóa đặc sắc của đồng bào các dân tộc. Đặc biệt, mỗi bản, mỗi dân tộc nơi đây đều có cách độc đáo để làm nổi bật văn hóa của dân tộc mình.

Về Ngọc Chiến, chúng tôi được nghe những câu chuyện đẹp về sự sáng tạo của biết bao con người tâm huyết. Có được thành quả này, những năm qua, xã Ngọc Chiến đã kêu gọi nguồn vốn xã hội hóa, tích cực tuyên truyền, vận động nhân dân các bản xây dựng không gian văn hóa riêng để bảo tồn văn hóa dân tộc. Anh Lò Văn Thoa, Phó Chủ tịch UBND xã, cho biết: Xã chỉ đạo các bản đưa vào quy ước, hương ước nội dung giữ gìn, bảo tồn trang phục, tiếng nói, chữ viết, nghi lễ truyền thống và phong tục tập quán của từng dân tộc. Xã còn lựa chọn, tổ chức phục dựng các lễ hội truyền thống như: Mừng cơm mới, cúng vía trâu, lễ hội Hoa sơn tra… góp phần lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc, thu hút đông đảo du khách đến xem và trải nghiệm.

Mùa hoa sơn tra năm nay, xã Ngọc Chiến sẽ tổ chức Ngày hội dự kiến ngày 21 và 22/3. Chủ đề "Hoa sơn tra - Sắc xuân Ngọc Chiến năm 2026" là điểm nhấn văn hóa đặc sắc với nhiều hoạt động sôi nổi, như: Trải nghiệm ngắm hoa sơn tra, các trò chơi dân gian truyền thống; tham quan các gian hàng sản phẩm nông nghiệp, văn hóa, sản phẩm OCOP địa phương; tham gia Giải leo núi Sơn tra Sky Race năm 2026; tham quan không gian văn hóa đặc sắc… 

Bảo tồn văn hóa các dân tộc, Ngọc Chiến còn quan tâm, khuyến khích phát triển phong trào văn nghệ quần chúng. Xã có 15 bản, nhưng có 45 đội văn nghệ, 1 nghệ nhân hát Then, 35 người hát Thái, 51 nghệ nhân đánh đàn tính tẩu, 46 nghệ nhân thổi khèn và 15 người thổi sáo, kèn lá. Các chương trình giao lưu văn hóa, văn nghệ thường xuyên được tổ chức giúp các đội văn nghệ học hỏi, nâng cao kỹ năng biểu diễn, làm phong phú đời sống tinh thần, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng và tạo điểm nhấn đặc sắc thu hút du khách đến với Ngọc Chiến.

Nghệ nhân ưu tú Lò Thị Hỷ, bản Mường Chiến 2, chia sẻ: Gần 20 năm qua, tôi thường xuyên có mặt tại các dịp lễ hội, tết cổ truyền. Tôi còn sáng tác các lời ca phỏng theo các làn điệu dân gian, làn điệu cổ, làn điệu mới, truyền dạy hát then cho lớp trẻ với mong muốn lưu giữ nét văn hóa truyền thống của dân tộc.

Tiếp tục bảo tồn văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch, xã Ngọc Chiến đang tập trung xây dựng các điểm du lịch cộng đồng bản Lướt, Nà Tâu gắn với văn hóa dân tộc Thái, điểm du lịch bản Nậm Nghẹp gắn với văn hóa dân tộc Mông; xây dựng hình ảnh con người Ngọc Chiến thân thiện, hiền lành và mến khách, thu hút du khách, phát triển du lịch bản địa, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội địa phương./.