Trong tâm thức đồng bào Thái vùng Tây Bắc, hoa ban gắn liền với đời sống, sinh hoạt và văn hóa lâu đời, là biểu tượng cho tình yêu son sắt, thủy chung. Trong văn hóa ẩm thực, hoa ban là nguyên liệu quý để chế biến những món ăn hấp dẫn mang hương vị riêng có của tháng ba. Ít có loại hoa nào lại có cách chế biến đa dạng, cầu kỳ như hoa ban. Từ nộm, xào, nấu canh cho đến hầm xương, mỗi món ăn đều mang một hương vị riêng biệt.

Từ tình yêu và đam mê với ẩm thực dân tộc Thái, bà Quàng Thị Cương là một trong số những người khởi xướng đưa ẩm thực dân tộc phát triển lên tầm cao mới với thực đơn hấp dẫn tại nhà hàng Nàng Ban Sính Quang, một nhà hàng được yêu thích và đắt khách tại phường Chiềng Cơi.

Nói về món ăn từ hoa ban, bà Cương tâm đắc: Để có một đĩa nộm hoa ban ngon phải chọn những bông hoa vừa mới nở, cánh còn dày và nhụy còn đọng sương sớm. Hoa mang về được nhặt bỏ cuống, rửa nhẹ tay để không nát, chần sơ, trộn cùng măng đắng hoặc rau rừng cùng gia vị theo tỉ lệ và kinh nghiệm của người chế biến. Khi ăn, hoa ban có vị thanh, giòn, ngọt hòa cùng vị đắng của măng, một chút cay nồng của tỏi, ớt, mắc khén làm kích thích vị giác, khiến người lần đầu ăn cũng cảm thấy hấp dẫn, khó quên.

Tháng ba ở Sơn La, khi những cơn mưa xuân tưới mát mỗi cánh rừng cũng là lúc măng đắng vào mùa. Măng đắng vốn được đồng bào coi như một thức quà quý của núi rừng, một món ăn quen thuộc gắn bó với đời sống của bao thế hệ đồng bào nơi đại ngàn. Mùa măng đắng cũng là thời điểm bắt đầu cho những lễ hội truyền thống của dân tộc Thái, La Ha, Khơ Mú, Kháng.... tri ân, cảm tạ các đấng siêu nhiên, thể hiện ước vọng về một năm mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi, mong cầu sức khỏe, bình an và cuộc sống thái bình, hạnh phúc. 

Chỉ khi chớm vào tháng ba, những mầm măng mới nhú khỏi mặt đất, vùi trong lá mục, vẫn còn mang vị ngọt thanh cùng vị đắng rất nhẹ. Khi kết hợp măng đắng với hoa ban trong món nộm hay nấu canh, vị đắng của măng kết hợp với vị cay tê của tỏi, ớt, mắc khén như làm thức tỉnh vị giác để cho vị ngọt hậu của hoa ban xoa dịu cảm giác nồng cay, khiến dư vị món ăn như lưu luyến mãi.

Ông Nguyễn Đình Tuân, chủ chuỗi Nhà hàng ẩm thực Tuân Gù tại Khu du lịch quốc gia Mộc Châu, cho hay: Thực đơn của nhà hàng ưu tiên lựa chọn nguyên liệu tươi tại địa phương và cải tiến từ ẩm thực dân tộc để đáp ứng nhu cầu của khách hàng. Các món ăn vì thế cũng được chọn nguyên liệu theo mùa. Dịp này, nhà hàng không thể thiếu các món ăn từ măng đắng, hoa ban, vừa để tạo sự phong phú cho thực đơn, vừa để giới thiệu văn hóa ẩm thực độc đáo của Sơn La đến với du khách.

Từng nhiều lần đến với Sơn La, anh Trịnh Minh Tiến, du khách từ Lâm Đồng, chia sẻ về niềm yêu thích với ẩm thực dân tộc nơi đây: Tôi rất ấn tượng với những món ăn chế biến từ hoa ban, măng đắng hay các loại rau rừng hòa quyện cùng gia vị đặc trưng của núi rừng Tây Bắc. Chỉ riêng món nộm hoa ban đã mang lại cảm giác lạ miệng, cuốn hút lạ thường; người ăn có thể thưởng thức hết cả đĩa, vẫn thấy nhẹ bụng, không hề cảm thấy ngán, trái lại còn muốn ăn thêm nữa.

Ẩm thực tháng ba tại Sơn La không đơn thuần là sự kết hợp của các nguyên liệu bản địa, là sự kết tinh giữa dòng chảy lịch sử, nét đẹp văn hóa và lòng hiếu khách nồng hậu. Mỗi cánh hoa ban trắng ngần hay búp măng đắng đầu mùa, đều thấm đẫm hơi thở của đại ngàn, những món quà vô giá từ thiên nhiên mang theo dư vị khó quên. Để rồi mỗi độ tháng ba về, Sơn La lại như cất lời mời gọi du khách phương xa trở về, để được đắm chìm trong hương vị nồng nàn của núi rừng Tây Bắc./.