Về khu vực trung tâm chợ Hát Lót, xã Mai Sơn, không ai là không biết đến cặp vợ chồng trẻ Tẩn Thị Chấn và Đèo Ngọc Anh, tiểu khu 4. Nhanh nhẹn, hoạt bát, nhiệt tình là những ấn tượng đầu tiên khi chúng tôi gặp vợ chồng Chấn. Ở tuổi 31, hai vợ chồng hiện là chủ của 1 xưởng thêu với 3 máy thêu hiện đại và có 5 ki-ốt bán hàng thổ cẩm ở chợ Hát Lót.

Dạo quanh 1 vòng kiot bán hàng của gia đình chị Chấn, chúng tôi ấn tượng bởi những bộ trang phục dân tộc Mông cách tân đa dạng mẫu mã; có đầy đủ các loại vải, họa tiết, phụ kiện như mũ, túi, vòng cổ… được bày bán. Vừa ngồi bán hàng, chị Chấn vừa tranh thủ thêu, may những họa tiết thủ công để kịp giao hàng cho khách.

Chia sẻ về hành trình khởi nghiệp từ thổ cẩm của mình, chị Chấn kể: Năm 2014, hai vợ chồng tôi đi làm thuê cho người thân về may thổ cẩm dân tộc Mông, sau 3 năm, với số vốn tích cóp ban đầu 20 triệu đồng, vợ chồng đã bắt đầu thuê kiot đầu tiên để kinh doanh thổ cẩm. Ban đầu là kinh doanh từ những họa tiết đơn giản tự làm, sau đó, mới mở rộng lên, tự may, thiết kế những bộ trang phục cách tân hoàn chỉnh để bán cho khách hàng. Hiện nay, mỗi năm gia đình bán được khoảng 4.000 sản phẩm cho các hộ kinh doanh trong và ngoài khu chợ, thu lãi từ 300 đến 400 triệu đồng.

Cách đó không xa là cửa hàng bán trang phục dân tộc của gia đình chị Giàng Thị Chi, bản Đông Sàn, xã Tà Hộc. Kinh doanh tại chợ Hát Lót đã được 7 năm nay, gia đình chị Chi thuê 2 gian hàng, 1 gian lắp máy may chuyên sản xuất, còn 1 gian để bán sản phẩm hoàn thiện. Chị Chi cho biết: Ngoài cao điểm bán hàng vào đợt cuối năm, thì tôi thường xuyên livestream trên facebook, tiktok để bán hàng. Nhờ vậy, đơn hàng bán ra khá ổn định từ 200 đến 400 bộ trang phục cùng hàng trăm họa tiết, phụ kiện dân tộc Mông mỗi năm.

Tại xã vùng cao Co Mạ, trang phục truyền thống của dân tộc Mông có áo, mũ, dây lưng, quần, yếm, nổi bật bởi màu xanh da trời của áo và mũ đội đầu với những quả bông len màu hồng. Ngày nay, khi công nghệ phát triển hơn, những họa tiết mất nhiều thời gian để thêu tay trước đây như dây lưng, hoa văn trên áo, phần tay áo… đều dễ dàng tìm mua ở chợ hoặc các hộ kinh doanh thổ cẩm.

Gia đình chị Vừ Thị Tùng, bản Pha Khuông, xã Co Mạ là một hộ kinh doanh thổ cẩm trên địa bàn xã với 10 chiếc máy may, thêu hiện đại. Chị Tùng cho hay: Dàn máy của gia đình chuyên thêu những họa tiết đặc trưng của trang phục dân tộc Mông như xoắn ốc, hoa, lá… với nhiều màu sắc khác nhau. Họa tiết thêu máy đều, đẹp hơn và tiết kiệm nhiều thời gian công sức, hiệu quả hơn thêu thủ công rất nhiều. Gia đình tôi chuyên bán buôn, bán lẻ các họa tiết thủ công cho các cá nhân, hộ kinh doanh trong và ngoài xã.

Hiện nay, trên địa bàn tỉnh có nhiều chị em phụ nữ dân tộc Mông kinh doanh thổ cẩm dân tộc như ở các xã: Phù Yên, Vân Hồ, Thuận Châu, Co Mạ, Mai Sơn, Phiêng Pằn, Bắc Yên, Sốp Cộp… Với số lượng khách mua sản phẩm dân tộc Mông ngày càng lớn, nhiều hộ gia đình đã đi học hỏi, đầu tư các trang thiết bị máy thêu hiện đại, với giá 300 triệu đồng/dàn máy thêu. Việc đầu tư máy may, thêu hiện đại vừa giảm nhân công, chi phí, lại đảm bảo thời gian, tiến độ thực hiện sản phẩm đi gửi cho khách hàng theo nhu cầu.

Các sản phẩm kinh doanh chủ yếu là trang phục dân tộc cách tân được may kiểu dáng hiện đại, thiết kế đa dạng, phù hợp với thị hiếu của đa dạng kháck hàng từ trang phục thường ngày cho đến trang phục dạ hội,  váy cưới, trang phục cách điệu mặc cho các dịp lễ, tết, chơi hội, chụp ảnh lưu niệm. Ngoài quần, váy, áo còn có nhiều đồ trang sức, phụ kiện như vòng cổ, vòng tay, mũ đội đầu đính hạt cườm, túi xách… cũng được các hộ kinh doanh thiết kế bán kèm khiến bộ trang phục thêm nổi bật và cuốn hút hơn. Các sản phẩm được bán chủ yếu cho dân tộc Mông trên địa bàn trong và ngoài tỉnh, một số hộ kinh doanh còn xuất bán sang Lào, Thái Lan.

Nhiều gia đình còn vừa kinh doanh vừa nhận đào tạo cho các chị em phụ nữ dân tộc Mông khởi nghiệp từ kinh doanh thổ cẩm. Chị Lý Thị Dua, bản Nong Mòn, xã Mai Sơn, cho biết: Ban đầu gia đình tôi chỉ nhận may trang phục theo yêu cầu nhưng 3 năm trở lại đây, gia đình tôi đã nhận học viên để dạy may trang phục cách tân. Mỗi khóa học kéo dài từ 1 tháng trở lên, tùy theo khả năng tiếp thu của học viên; kinh phí dạy học từ 5 đến 9 triệu đồng/khóa. Mỗi năm, gia đình nhận từ 30 đến 40 học viên. Hiện nay, có 4 học viên đang theo học tại gia đình. 

Kinh doanh thổ cẩm, trang phục dân tộc Mông đã trở thành một nguồn sinh kế giúp nhiều hộ gia đình có thu nhập ổn định. Đồng thời, việc duy trì thêu may, phát triển trang phục dân tộc với những thiết kế mới, phù hợp với giới trẻ nhưng vẫn đảm bảo các yếu tố giá trị truyền thống, góp phần giữ gìn và lan tỏa bản sắc văn hóa dân tộc Mông trên địa bàn tỉnh.