Về Cang Cói lần này, chúng tôi được hòa mình vào dòng người trẩy hội Magrơ (Lễ hội Cầu mùa) được UBND xã Mường Lạn tổ chức tại nhà văn hóa bản. Lễ hội được bắt đầu với nghi lễ trang nghiêm diễn ra tại gia đình thầy cúng với những bài khấn mời tổ tiên về ăn Tết, cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, cuộc sống bình an. Phần hội rộn ràng với những tiết mục múa truyền thống uyển chuyển, các trò chơi dân gian tạo không khí sôi nổi, thắt chặt tình đoàn kết cộng đồng.

Bà Pít Thị Bình, bản Cang Cói, phấn khởi nói: Lễ hội Magrơ được tổ chức vào tháng 12 hằng năm, khi hạt lúa đã ấm chỗ trong bồ, người dân thảnh thơi sau mùa vụ để cảm tạ thần linh, tổ tiên và cầu mùa, cầu phúc cho năm mới. Thấy con cháu tề tựu đông đủ, ai cũng mạnh khỏe, làm ăn phát đạt, tôi vui vì bản sắc dân tộc mình không bị mai một.

Gìn giữ, bảo tồn văn hóa truyền thống của đồng bào Khơ Mú, bản Cang Cói đã tích cực triển khai cụ thể các nghị quyết, chỉ thị, hướng dẫn của Đảng về xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc vào đời sống. Ông Quàng Văn Biên, Bí thư Chi bộ, Trưởng bản, cho biết: Hằng năm, bản chú trọng tuyên truyền nâng cao nhận thức về bảo tồn văn hóa lồng ghép trong các buổi họp bản. Đồng thời, phát huy vai trò người có uy tín, nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ từ tiếng nói, trang phục đến những làn điệu dân ca.

Nhờ những nỗ lực ấy, đồng bào Khơ Mú nơi đây vẫn gìn giữ “tiếng mẹ đẻ” thuộc nhóm Môn - Khơ Me, với hơn 95% cư dân sử dụng thành thạo ngôn ngữ. Các làn điệu ca dao, dân ca được lưu truyền theo phương thức truyền miệng. Nhất là điệu múa Vêlr guông (Au eo), điệu múa lắc hông được mô phỏng theo các động tác, cử chỉ lao động hằng ngày như gặt lúa, trồng ngô, đuổi chim, hái rau, xúc tép... được đội văn nghệ bản thường xuyên luyện tập. Trong các dịp lễ, Tết, tiếng trống, chiêng hòa quyện cùng âm vang của tăng bu, sáo, hưn mạy (đao đao) do bà con tự chế tác, tạo nên bản giao hưởng đặc trưng của núi rừng biên giới.

Bên cạnh đó, bản Cang Cói đã thành lập và duy trì đội văn nghệ quần chúng, với 10 thành viên. Hằng năm, được hỗ trợ kinh phí hoạt động, thường xuyên luyện tập, biểu diễn phục vụ bà con trong bản, trong xã và tham gia giao lưu tại các hội thi, hội diễn. Đồng thời, truyền dạy điệu múa Au eo, hát dân ca cho lớp trẻ trong bản.

Các nghi lễ cưới hỏi, tang ma dù đã có những đổi mới phù hợp với đời sống văn minh nhưng vẫn giữ được những nét riêng biệt. Trong lễ cưới, tục ở rể được rút ngắn thời gian nhưng vẫn là minh chứng cho nét đẹp trong văn hóa gia đình của người Khơ Mú. Trong lễ tang, những nghi thức như phá vách, lập bếp mới hay lễ bôi đầu gối xua đuổi điều xấu vẫn được duy trì như một tục lệ đẹp về cách để ứng xử với người đã khuất.

Những món ăn truyền thống như xôi ngũ sắc, cơm lam, thịt gà nấu măng chua, đặc biệt là món canh đoong uông độc đáo được nấu từ thịt gác bếp với các loại rau rừng vẫn luôn hiện diện trong mâm cơm thiết đãi khách quý. Sự giao thoa văn hóa, đặc biệt là với dân tộc Thái qua trang phục không làm mất đi bản sắc riêng mà trái lại, tạo nên một sự hòa quyện hài hòa, giàu sức sống.

Chia tay Cang Cói, nhưng tiếng trống, chiêng, điệu múa Au eo vẫn ngân vang mãi trong chúng tôi. Một tin vui cho đồng bào Khơ Mú bản Cang Cói, khi UBND xã Mường Lạn đang phối hợp với Phòng Bảo tồn - Bảo tàng, Trung tâm Văn hóa - Thể thao tỉnh nghiên cứu, sưu tầm, khảo tả, lập hồ sơ đề nghị công nhận lễ hội Magrơ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2026. Bằng nhiều cách gìn giữ nét văn hóa truyền thống, cùng sự đồng lòng của mỗi gia đình, dòng họ, tin rằng, những giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Khơ Mú nơi đây sẽ tiếp tục được bảo tồn, sống mãi với thời gian, là nền tảng để bà con vững tin xây dựng cuộc sống mới ấm no nơi biên cương Tổ quốc.