Sinh ra và lớn lên tại phường Chiềng Cơi, nơi có công viên Đông Xên là địa điểm diễn ra Lễ xên bản xên mường từ xa xưa. Tuổi thơ của chị Xai gắn liền với những mùa hoa ban nở trắng đồi, với hình ảnh người mẹ, người chị trong bộ váy áo cóm duyên dáng, e ấp. Hoa ban không chỉ là loài hoa của núi rừng mà còn là biểu tượng của tình yêu, của sự thủy chung trong văn hóa của đồng bào dân tộc Thái. Bằng đôi mắt nghệ thuật của mình, chị Xai bắt đầu nung nấu ý tưởng đưa sắc ban lên những tà váy nhung, những chiếc áo cóm của dân tộc.

Khác với kỹ thuật thêu truyền thống vốn đòi hỏi thời gian và công sức, chị Xai lựa chọn hội họa vốn là năng khiếu trời phú của bản thân làm phương tiện thể hiện. Cô nghiên cứu chất liệu vải, thử nghiệm màu sắc, tìm cách để từng cánh hoa ban hiện lên mềm mại, sống động mà vẫn giữ được hồn cốt dân tộc. Bằng sự khéo léo từ đôi bàn tay và tư duy sáng tạo nghệ thuật cô dần tạo dựng được phong cách riêng. Nhờ đó, hoa ban không chỉ là họa tiết trang trí, mà trở thành điểm nhấn đặc biệt của bộ váy áo truyền thống.

Điều đáng quý là, dù sử dụng kỹ thuật hội họa hiện đại, cô vẫn giữ trọn vẹn linh hồn của bộ trang phục truyền thống. Chính sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và sáng tạo đã tạo nên sức hút riêng cho những bộ trang phục của cô vẽ nên. Chị Xai chia sẻ: Ban đầu, những sản phẩm của tôi chỉ được bà con trong bản biết đến. Nhưng khi mạng xã hội phát triển, hình ảnh những chiếc váy, áo cóm vẽ hoa ban được chia sẻ rộng rãi, nhanh chóng thu hút sự chú ý. Nhiều người trẻ, đặc biệt là các bạn nữ người dân tộc Thái, bắt đầu tìm đến để đặt vẽ. Tôi rất vui khi thấy các bạn trẻ mặc áo cóm vừa kín đáo, vừa mang nét cổ xưa lại được kết hợp với một loài hoa tượng trưng cho dân tộc chúng tôi đem bản sắc lan tỏa đi khắp mọi miền.

Hành trình của chị Xai cũng gặp không ít những khó khăn. Việc tìm kiếm chất liệu màu phù hợp, đảm bảo độ bền trên vải là một thách thức. Bên cạnh đó, việc cân bằng giữa sáng tạo nghệ thuật và giữ gìn bản sắc truyền thống cũng đòi hỏi sự tinh tế. Tuy vậy, chính những thử thách ấy lại giúp chị Xai trưởng thành hơn trong tư duy nghệ thuật. Chị học cách lắng nghe phản hồi từ người mặc, từ các nghệ nhân lớn tuổi, để điều chỉnh và hoàn thiện. Mỗi chiếc áo không chỉ là sản phẩm mà còn là tình yêu, niềm tự hào của chị về bộ trang phục truyền thống của dân tộc mình.

Hiện nay, những chiếc váy, áo cóm mang họa tiết hoa ban của Xai đã xuất hiện trong một số hoạt động văn hóa, du lịch. Với du khách, hình ảnh hoa ban trên trang phục truyền thống không chỉ gợi nhắc vẻ đẹp núi rừng Tây Bắc mà còn là một câu chuyện văn hóa được kể bằng ngôn ngữ hội họa. Từ sắc hoa trên sườn núi đến những cánh hoa trên tà áo, vẻ đẹp quen thuộc của quê hương được thể hiện theo một cách gần gũi, sinh động hơn.

Câu chuyện của họa sĩ trẻ Cà Thị Xai cho thấy, bảo tồn văn hóa truyền thống không chỉ là gìn giữ những giá trị vốn có mà còn cần sự sáng tạo để các giá trị ấy tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay. Bằng tình yêu dành cho văn hóa Thái và hoa ban, chị đang góp phần làm mới trang phục truyền thống theo cách riêng, không tách rời những nét đặc trưng vốn có. Những cánh hoa ban trên bộ trang phục truyền thống vì thế không chỉ là dấu ấn nghệ thuật của người họa sĩ trẻ, mà còn là lời nhắc về tình yêu quê hương, ý thức gìn giữ bản sắc và khát vọng đưa vẻ đẹp văn hóa dân tộc đến gần hơn với cộng đồng.