Nâng cao chất lượng từ vùng nguyên liệu

Những ngày cuối tháng 10, trên các triền đồi, từng chùm quả cà phê chuyển màu đỏ mọng, người dân hối hả bước vào vụ thu hái. Vườn cà phê rộng 3 ha của gia đình ông Đinh Mạnh Hà, tổ 8, phường Chiềng Cơi, năm nay dự kiến cho thu hoạch khoảng 50 tấn quả tươi. Ông Hà chia sẻ: Tham gia mô hình “Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu”, chúng tôi được hướng dẫn kỹ thuật, hỗ trợ phân bón; biết cách chăm sóc, bón phân phù hợp với từng giai đoạn sinh trưởng của cây và phòng trừ sâu bệnh. Nhờ đó, gia đình chủ động hơn trong chăm sóc vườn cà phê. Năm nay, cây sinh trưởng tốt, cho năng suất cao hơn năm trước.

Không chỉ thay đổi phương thức chăm sóc, người trồng cà phê còn từng bước liên kết sản xuất, cùng thực hiện quy trình nhằm nâng cao chất lượng nguyên liệu. Tại xã Chiềng Mai, HTX Nông nghiệp Sàng Nà Tre có 18 thành viên, trồng 30 ha cà phê theo hướng bền vững. Các thành viên tăng cường sử dụng phân hữu cơ, chú trọng thu hái quả chín, kiểm soát chất lượng nguyên liệu trước khi đưa vào sơ chế. Anh Cầm Văn Hoàng, Giám đốc HTX, cho biết: Muốn nâng giá trị cà phê phải bắt đầu từ chất lượng nguyên liệu. Các thành viên cùng thực hiện quy trình giúp HTX thuận lợi hơn trong kiểm soát chất lượng, tổ chức sơ chế và kết nối đầu ra cho sản phẩm.

Sơn La có điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng phù hợp với cây cà phê Arabica. Nhiều vùng trồng có độ cao từ 900-1.200 m, khí hậu mát, biên độ nhiệt giữa ngày và đêm lớn, thuận lợi cho cây sinh trưởng và hình thành chất lượng hạt. Phần lớn diện tích cà phê nằm trên đất dốc, vì vậy, việc giữ đất, giữ ẩm, duy trì độ phì và sử dụng hợp lý vật tư đầu vào có ý nghĩa quan trọng đối với năng suất, chất lượng vườn cây.

Năm 2026, Trung tâm Khuyến nông và Chuyển đổi số tỉnh phối hợp với Công ty cổ phần Phân bón Bình Điền và Hội Nông dân tỉnh triển khai mô hình canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu tại phường Chiềng Cơi và xã Bình Thuận, với 6 hộ tham gia trên diện tích 5,1 ha. Các hộ được hướng dẫn bón phân theo từng giai đoạn sinh trưởng, cắt tỉa, quản lý cỏ dại, nước tưới, sâu bệnh và tăng cường sử dụng vật tư có nguồn gốc sinh học.

Cùng với đổi mới phương thức canh tác, chất lượng nguyên liệu từ khâu thu hái, sơ chế ngày càng được chú trọng. Toàn tỉnh hiện có trên 1.100 ha cà phê đặc sản, sản lượng gần 1.000 tấn cà phê nhân. Quả chín được lựa chọn kỹ; các công đoạn sơ chế, lên men, phơi, sấy được kiểm soát nhằm tạo ra sản phẩm có chất lượng và giá trị cao hơn. Tỉnh cũng đã hình thành 2 vùng cà phê ứng dụng công nghệ cao, với tổng diện tích 1.039,5 ha, có 1.560 hộ tham gia; duy trì 6 chuỗi liên kết sản xuất với diện tích hơn 2.172 ha, sản lượng khoảng 4.586 tấn/năm. Việc tổ chức sản xuất theo vùng, theo chuỗi đang tạo điều kiện áp dụng đồng bộ quy trình kỹ thuật, kiểm soát chất lượng và liên kết tiêu thụ sản phẩm.

Liên kết sản xuất, mở rộng thị trường

Cùng với nâng cao chất lượng vùng nguyên liệu, liên kết giữa người trồng, HTX và doanh nghiệp ngày càng được mở rộng, gắn sản xuất với thu mua, chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Qua đó, doanh nghiệp có điều kiện kiểm soát chất lượng, truy xuất nguồn gốc nguyên liệu; người trồng có đầu ra ổn định hơn, từng bước tổ chức sản xuất theo yêu cầu của thị trường.

Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La hiện liên kết với 876 hộ dân, trên diện tích 671 ha cà phê ứng dụng công nghệ cao. Các hộ được hướng dẫn thực hiện quy trình sản xuất; diện tích canh tác được xác định tọa độ GPS, ranh giới vùng trồng; nhật ký sản xuất cập nhật trên sổ tay nông hộ điện tử và kết nối với hệ thống quản lý của nhà máy. Tại nhà máy, cà phê được chế biến ướt, sấy trong điều kiện kiểm soát nhiệt độ và phân loại bằng công nghệ quang học. Vỏ quả sau chế biến được tận dụng sản xuất trà Cascara và phân hữu cơ, góp phần giảm chất thải, gia tăng giá trị từ phụ phẩm.

Anh Vũ Ngọc Huy, Công ty cổ phần Phúc Sinh Sơn La, thông tin: Việc quản lý thông tin từng diện tích và cập nhật nhật ký sản xuất giúp doanh nghiệp theo dõi quá trình canh tác, kiểm soát chất lượng nguyên liệu, truy xuất nguồn gốc từng lô cà phê khi đưa vào chế biến. Kiểm soát nguyên liệu từ vùng trồng cũng tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tổ chức chế biến theo từng yêu cầu chất lượng.

Cùng với đầu tư công nghệ, nâng cao chất lượng chế biến, các doanh nghiệp, HTX trong tỉnh chú trọng phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao. Toàn tỉnh hiện có 28 doanh nghiệp, HTX tham gia sản xuất, chế biến; nhiều đơn vị đã đầu tư dây chuyền sơ chế, rang xay, phát triển cà phê đặc sản và các sản phẩm chế biến. Tuy nhiên, năng lực chế biến sâu hiện đạt khoảng 4.440 tấn/năm, còn thấp so với sản lượng cà phê nhân hằng năm. Điều này cho thấy dư địa nâng cao giá trị cà phê Sơn La vẫn còn lớn, nhất là ở khâu chế biến sâu, đa dạng hóa sản phẩm và khai thác hiệu quả nguồn nguyên liệu tại chỗ.

Chất lượng nguyên liệu và năng lực chế biến từng bước được nâng lên, tạo điều kiện để cà phê Sơn La mở rộng thị trường. Cà phê Sơn La được cấp Chứng nhận chỉ dẫn địa lý năm 2017; đến nay, tỉnh có 9 sản phẩm cà phê được chứng nhận OCOP, 8 tổ chức được cấp quyền sử dụng chỉ dẫn địa lý “Cà phê Sơn La”. Năm 2025, giá trị cà phê tham gia xuất khẩu đạt trên 112 triệu USD. Tuy nhiên, mở rộng thị trường cũng đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với sản phẩm. Bên cạnh chất lượng, các nhà nhập khẩu còn quan tâm đến nguồn gốc nguyên liệu, quy trình canh tác, trách nhiệm với môi trường và khả năng truy xuất. Vì vậy, xây dựng dữ liệu vùng trồng trở thành yêu cầu quan trọng trong tổ chức sản xuất cà phê phục vụ xuất khẩu.

Ông Nguyễn Thanh Tâm, Giám đốc Công ty cổ phần TMT Consulting, đơn vị tư vấn về nông nghiệp bền vững và các tiêu chuẩn chứng nhận trong sản xuất nông nghiệp, cho rằng: Sơn La cần chuyển từ tư duy “sản xuất cà phê đạt chứng nhận” sang xây dựng chuỗi cà phê có dữ liệu, có trách nhiệm, truy xuất được nguồn gốc và chứng minh được tính bền vững; trên cơ sở đó xây dựng câu chuyện thương hiệu cho cà phê Arabica Sơn La.

Đáp ứng yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường, ngành Nông nghiệp và Môi trường tỉnh đang rà soát diện tích cà phê, định vị tọa độ vùng trồng, đối soát với hiện trạng sử dụng đất và dữ liệu diễn biến rừng. Đồng thời, hướng dẫn người dân ghi chép nhật ký sản xuất, hoàn thiện thông tin vùng trồng, từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ quản lý, truy xuất nguồn gốc và kết nối thị trường. Giai đoạn 2026-2030, Sơn La đặt mục tiêu ít nhất 50% sản lượng cà phê tham gia các chuỗi giá trị chất lượng cao; 100% vùng nguyên liệu được số hóa, truy xuất nguồn gốc.

Ông Đỗ Văn Trụ, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: Tỉnh xác định phát triển cà phê theo hướng nâng cao chất lượng, giá trị và bền vững. Ngành tập trung củng cố vùng nguyên liệu, hướng dẫn người dân áp dụng các biện pháp canh tác bảo vệ đất, sử dụng hợp lý vật tư đầu vào; rà soát, số hóa vùng trồng; tăng cường liên kết với HTX, doanh nghiệp trong sản xuất, chế biến và tiêu thụ. Qua đó, nâng cao chất lượng, giá trị sản phẩm và thu nhập cho người trồng cà phê.

Từ đổi mới phương thức canh tác, tổ chức liên kết sản xuất đến đầu tư chế biến và số hóa vùng trồng, sản xuất cà phê theo hướng sinh thái đang từng bước được cụ thể hóa trên từng vùng nguyên liệu. Đây không chỉ là giải pháp nâng cao chất lượng, giá trị hạt cà phê mà còn góp phần bảo vệ tài nguyên đất, duy trì vùng nguyên liệu và bảo đảm sinh kế lâu dài cho người trồng cà phê.