Tuổi thơ ông lớn lên giữa những năm tháng kháng chiến chống Pháp đầy gian khó, ký ức về cảnh tản cư, về những mất mát và hy sinh của nhân dân đã sớm in dấu trong tâm hồn, trở thành “mầm chữ” âm thầm nuôi dưỡng cảm hứng sáng tác. Khi trưởng thành, bước vào cuộc kháng chiến chống Mỹ, ông không chỉ là một phóng viên chiến trường mà còn là người lính trực tiếp có mặt trong những chiến dịch ác liệt như Quảng Trị 1972, rồi hoạt động trong lòng chiến trường miền Nam. Chính những trải nghiệm máu lửa ấy đã hun đúc ở Cầm Hùng một cái nhìn chân thực về chiến tranh, về con người và đất nước.

Ở ông có sự hòa quyện đặc biệt, sự mộc mạc, chân chất của người miền núi Tây Bắc; bản lĩnh, kỷ luật và ý chí của người lính cùng với tâm hồn lãng mạn, giàu rung cảm của một nghệ sĩ, đã kết tinh thành nguồn mạch tinh thần xuyên suốt trong thơ ông. Vì thế, đọc thơ Cầm Hùng viết trong những năm 1968-1975, ta không chỉ bắt gặp hình ảnh chiến trường miền Nam khốc liệt mà còn cảm nhận được hơi ấm của tình đồng đội, nỗi nhớ da diết về quê hương Tây Bắc và một niềm tin bền bỉ vào sự sống, vào ngày thống nhất. Thơ ông, theo nghĩa đó vừa là nhật ký chiến trường vừa là tiếng lòng của một “người con của bản” mang theo cả núi rừng đi qua chiến tranh.

Điều làm nên dấu ấn đặc biệt trong thơ Cầm Hùng là sự thống nhất giữa người viết và người trải nghiệm. Ông không đứng ngoài chiến tranh để quan sát mà trực tiếp sống trong chiến tranh, cầm súng giữa chiến hào, đồng thời cầm bút ghi lại hiện thực. Bởi vậy, hiện thực chiến trường miền Nam trong thơ ông khốc liệt nhưng vẫn thấm đẫm tình người. Trong “Tình đồng đội”, hiện thực chiến tranh hiện lên trần trụi: “Người hy sinh đã mai táng rồi/Mai táng lại mấy lần/Pháo giặc đào lên”. Không cần bình luận, không cần nhấn mạnh, chỉ ba dòng thơ đã đủ tạo nên một ám ảnh về sự tàn phá của chiến tranh. Nhưng vượt lên trên mất mát là một tư thế tinh thần vững chãi, con người không gục ngã, đồng đội vẫn tiếp tục chiến đấu, vẫn tiếp tục đưa người đã khuất về nơi yên nghỉ mới. Đó là một chủ nghĩa anh hùng rất đời thường, được nuôi dưỡng từ sự chịu đựng bền bỉ. Tinh thần ấy tiếp tục được khẳng định trong “Chắc tay súng”: “Ngàn trận bom không giết chết cuộc đời/Ngàn trăm trận pháo bày không làm ai nao núng”. Câu thơ không tô vẽ, không cường điệu mà là sự ghi nhận một trạng thái tinh thần dũng cảm của người lính Việt Nam trong chiến tranh chống Mỹ. Họ đối diện cái chết hằng ngày, nhưng không bị khuất phục. Chính từ hiện thực khắc nghiệt ấy, thơ Cầm Hùng toát lên một vẻ đẹp lặng lẽ mà bền bỉ. Vẻ đẹp của ý chí sống và chiến đấu. Một điểm nổi bật trong thơ ông là tinh thần lạc quan. Trong “Tiếng chim và giọng nói”, giữa bom đạn hủy diệt, nhà thơ khẳng định “Chim vẫn hót và người vẫn hát/Vang xa, bay bổng khắp trời”. Hình ảnh tiếng chim và tiếng hát trở thành biểu tượng của sự sống. Chiến tranh có thể phá hủy vật chất, nhưng không thể xóa đi âm thanh của con người và thiên nhiên. Chính tinh thần ấy đã giúp người lính đứng vững giữa chiến trường, giữ được niềm tin vào ngày mai.

Một mạch cảm xúc bền vững trong thơ Cầm Hùng là quê hương Tây Bắc. Là người con dân tộc Thái, ông mang theo ký ức bản làng vào tận chiến hào. Trong “Gửi về Tây Bắc nhớ thương”, ông viết: “Riêng tôi: Gọi Tây Bắc là Mẹ!”. Hình ảnh “Mẹ” không chỉ thể hiện tình cảm cá nhân mà còn khẳng định một cội nguồn văn hóa. Tây Bắc trong thơ ông là nơi sinh thành, nuôi dưỡng, là điểm tựa tinh thần để người lính vượt qua gian khổ chiến tranh. Những hình ảnh nếp tan, cá sông Đà, mùa ban trắng... không chỉ là ký ức mà là năng lượng tinh thần tiếp sức cho người ra trận. Đáng chú ý, tình cảm ấy không chỉ một chiều. Người lính nhớ quê hương và quê hương cũng hiện diện trong từng bước đi của người lính. Chính sự gắn bó hai chiều ấy đã tạo nên sức mạnh tinh thần đặc biệt của thế hệ cầm súng chống Mỹ.

Một nét đặc sắc khác trong thơ Cầm Hùng là những liên tưởng giàu tính sáng tạo, mang dấu ấn văn hóa dân tộc Thái. Trong “Dòng sông trên đỉnh Trường Sơn”, đường ống xăng dầu được hình dung như một dòng sông ngược: “Một dòng sông trôi ngược/Tây Bắc ống làm dòng xăng chảy”. Còn trong “Thêu những con đường”, con đường Trường Sơn hiện lên như một tấm piêu thêu của cô gái Thái: “Anh thêu vào Trường Sơn đường chỉ đỏ/Thành con đường nâng vạn bước chân”. Những hình ảnh này cho thấy cách nhà thơ đưa văn hóa bản địa vào chiến tranh, biến kỹ thuật thành nghệ thuật, biến công việc gian khổ thành biểu tượng thẩm mỹ. Đây chính là điểm làm nên bản sắc riêng của thơ Cầm Hùng trong nền thơ chống Mỹ.

Nếu nhìn từ góc độ rộng hơn, thơ ông góp phần hoàn chỉnh chân dung người lính Việt Nam thời chống Mỹ: không chỉ là chiến sĩ cầm súng dũng cảm, lạc quan mà còn là con người giàu tình cảm, biết yêu thương, biết nhớ quê hương, biết rung động trước vẻ đẹp của sự sống. Trong những khoảnh khắc ngắn ngủi giữa chiến tranh, họ vẫn có “bữa cơm chiều”, vẫn có “giấc ngủ tròn”, vẫn có tiếng cười và niềm tin.

Từ góc nhìn giáo dục, thơ Cầm Hùng có giá trị đặc biệt khi đi vào nhà trường. Đó không chỉ là những văn bản để học về lịch sử mà là những bài học sống động về nhân cách. Học sinh có thể hiểu chiến tranh không chỉ qua con số hay sự kiện mà qua số phận con người cụ thể. Xa hơn, khi được lan tỏa trong cộng đồng các dân tộc, thơ Cầm Hùng trở thành nhịp cầu ký ức. Người đọc có thể tìm thấy trong đó hình ảnh quê hương mình, dân tộc mình và rộng hơn là hình ảnh một Việt Nam thống nhất trong đau thương và chiến thắng; từ bản làng Sơn La đến chiến trường Quảng Trị, từ núi rừng Tây Bắc đến Trường Sơn khói lửa.

Nhìn lại, “Nhật ký chiến trường” trong tập thơ Cầm Hùng (NXB Hội nhà văn. 2018) không chỉ là ký ức của một cá nhân mà là ký ức của một thế hệ đã đi qua chiến tranh bằng cả tuổi trẻ, đã biến gian khổ thành sức mạnh, biến mất mát thành niềm tin và biến trải nghiệm sống thành thơ ca. Chính từ những trang thơ ấy, lịch sử không chỉ được ghi lại mà còn được tiếp tục sống trong tâm hồn các thế hệ hôm nay và mai sau.