Xử lý nghiêm vi phạm

Cùng với việc phát triển cây cà phê, loại cây trồng đang đem lại giá trị kinh tế cao, thì diện tích rừng ở những khu vực trồng cà phê lại liên tục bị xâm hại. Một bộ phận người dân các xã Chiềng Ban, Mường Chanh, Phiêng Cằm, Chiềng Mai… lợi dụng nương rẫy giáp rừng, từng bước lấn chiếm đất rừng với hành vi tinh vi là mỗi năm phát vén một diện tích nhỏ, cứ như vậy nhiều diện tích rừng được “chuyển đổi” sang trồng cà phê, nhất là ở những khu vực đường đi lại khó khăn, khó tiếp cận. Khi cơ quan chức năng phát hiện, hiện trường rừng đã biến mất, thay bằng nương cà phê.

Ông Trịnh Vinh Hiển, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm khu vực VI, cho biết: Từ năm 2023 đến nay, đơn vị phát hiện, xử lý 67 vụ vi phạm, 528 đối tượng liên quan đến phá rừng, thiệt hại gần 36 ha rừng; trong đó, khởi tố 14 vụ án hình sự về tội hủy hoại rừng. Riêng 7 tháng đầu năm 2025, lực lượng kiểm lâm ghi nhận 12 vụ vi phạm mới, diện tích rừng bị phá khoảng 3 ha.  Hạt Kiểm lâm khu vực VI bước đầu ứng dụng bản đồ số, ảnh vệ tinh, flycam vào việc quản lý rừng, giúp phát hiện sớm các khu rừng có dấu hiệu biến động, kịp thời xử lý, tránh để rừng bị xâm phạm. 

Trước tình trạng trên, Hạt Kiểm lâm khu vực VI triển khai nhiều biện pháp ngăn chặn. Từ năm 2023 đến nay, lực lượng kiểm lâm tổ chức hơn 400 cuộc tuyên truyền, thu hút gần 25.000 lượt người tham gia; phối hợp với Viện Kiểm sát nhân dân, Ban Chỉ huy Quân sự, Công an… phổ biến Luật Lâm nghiệp và đưa ra các vụ việc xâm hại rừng thực tế đã bị xử lý nghiêm, giúp nhân dân hiểu rõ hậu quả pháp lý cũng như tác động xấu đến môi trường.

Cùng với đó, lực lượng kiểm lâm địa bàn phối hợp chặt chẽ với tổ đội quần chúng bảo vệ rừng, ban quản lý bản và công an xã thường xuyên tuần tra. Việc khởi tố các vụ án hình sự từ năm 2023 đến nay, thể hiện tính nghiêm minh của pháp luật, có tác dụng răn đe mạnh mẽ.

Bên cạnh xử lý vi phạm, Hạt Kiểm lâm đẩy mạnh việc vận động nhân dân khôi phục diện tích rừng bị lấn chiếm. Tại nhiều xã, đến nay, có hơn 180 ha cà phê bị loại bỏ để bà con trồng khôi phục lại rừng, một tín hiệu tích cực cho thấy công tác tuyên truyền và xử lý nghiêm đã mang lại hiệu quả.

Nhận diện những thách thức, khó khăn

Dù đã có nhiều nỗ lực, nhưng lực lượng kiểm lâm vẫn đối mặt với nhiều thách thức. Hiện nay, trung bình một kiểm lâm viên phụ trách tới 2 xã, quản lý diện tích rừng lên tới hàng nghìn hecta. Trong khi đó, địa bàn rộng, địa hình phức tạp, giao thông khó khăn. Khi kiểm lâm đi tuần tra cùng địa chính xã và trưởng bản, nhiều đối tượng vi phạm thường phát hiện từ xa, kịp thời dừng hoạt động, khiến việc bắt quả tang gần như bất khả thi.

Trang thiết bị phục vụ giám sát hạn chế, phần lớn kiểm lâm viên phải dùng điện thoại cá nhân cài ứng dụng chuyên ngành, trong khi nhiều máy cấu hình thấp không đáp ứng yêu cầu. Việc theo dõi rừng bằng ảnh vệ tinh chưa thường xuyên do thiếu kinh phí mua bản quyền, buộc phải dùng dữ liệu cũ, chậm phát hiện biến động. Flycam tuy đã được cấp, nhưng sử dụng khó khăn, mất nhiều thời gian xin phép nhiều cấp mới được vận hành.

Ngoài khó khăn về lực lượng, phương tiện, thì ý thức nhân dân và trách nhiệm của chủ rừng cũng là vấn đề. Dù đã được giao đất, giao rừng từ năm 2004, nhiều chủ rừng chưa coi diện tích đó là tài sản gắn liền với quyền lợi của mình. Công tác kiểm tra, giám sát còn lơ là, dẫn tới tình trạng rừng bị phá mà không báo cáo, không kịp thời ngăn chặn. Ở một số xã, bản, tình trạng phá rừng tái diễn do sự phối hợp giữa chính quyền, chủ rừng và lực lượng chức năng chưa đồng bộ. Khi phát hiện vi phạm, diện tích rừng đã biến thành nương cà phê, không còn chứng cứ tại hiện trường.

Một nguyên nhân quan trọng khác, là tác động từ giá cà phê tăng. Chính điều này khiến người dân bất chấp pháp luật, lấn chiếm đất rừng mở rộng diện tích cà phê. Bên cạnh đó, nhiều bản vùng sâu, vùng xa chưa có sinh kế thay thế bền vững. Ngoài ngô, sắn, thì cà phê gần như là cây trồng có giá trị cao nhất. Khi chưa có mô hình nông - lâm kết hợp hay kinh tế dưới tán rừng rõ ràng, nhân dân khó tìm được lựa chọn khác ngoài cà phê. Áp lực dân số và nhu cầu đất sản xuất cũng gia tăng. Đất canh tác ngày càng bị chia nhỏ, trong khi quỹ đất sản xuất hợp pháp hạn chế, khiến một số hộ tìm cách lấn sang đất rừng. Đây là nguyên nhân âm ỉ dẫn đến vi phạm kéo dài.

Một phần khác xuất phát từ tập quán, thói quen canh tác nương rẫy, tâm lý “mở đất” mỗi khi giá nông sản lên cao càng làm rừng bị đe dọa. Chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng tuy đã có, nhưng mức thu nhập chưa đủ hấp dẫn so với lợi nhuận cà phê. Khi lợi ích giữ rừng không tương xứng, cùng với nhận thức hạn chế, người dân dễ chọn phương án ngắn hạn là phá rừng trồng cà phê.

Cần sự vào cuộc đồng bộ

Bảo vệ rừng một cách bền vững, Hạt Kiểm lâm khu vực VI đã đưa ra nhiều giải pháp chiến lược. Ông Trịnh Vinh Hiển cho biết: Đơn vị đang tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền Luật Lâm nghiệp và công khai kết quả xử lý vi phạm để nhân dân cùng tham gia giám sát. Mỗi vụ vi phạm, đều đi kèm biện pháp khắc phục, như nhổ bỏ cây cà phê trồng trái phép, trồng lại rừng hoặc để rừng tái sinh tự nhiên. Đồng thời, chủ rừng bị xử lý trách nhiệm, nếu không kịp thời phát hiện hành vi phá rừng. Trường hợp cần thiết, có thể thu hồi diện tích rừng, giao lại cho tổ chức, cá nhân có năng lực quản lý, gắn trách nhiệm với quyền hưởng lợi trên chính diện tích đó.

Bên cạnh đó, Hạt Kiểm lâm khu vực VI cần được đầu tư hệ thống cảnh báo sớm dựa trên ảnh vệ tinh cập nhật liên tục; sử dụng flycam kết hợp GPS để theo dõi thời gian thực; số hóa dữ liệu rừng và xây dựng bản đồ trực tuyến nhằm quản lý hiệu quả, giảm áp lực cho lực lượng kiểm lâm còn mỏng.

Tại xã Chiềng Mai có trên 6.110 ha rừng, với gần 2.274 ha rừng phòng hộ, gần 3.837 ha rừng sản xuất. Tình trạng phá rừng trồng cà phê cơ bản được kiểm soát, song vẫn còn một số hộ lén lút xâm lấn nhỏ lẻ. Từ năm 2021 đến nay, xã xử lý 238 vụ vi phạm, thiệt hại gần 17 ha rừng, trong đó 1 vụ cháy rừng, 1 vụ khởi tố hình sự.

Ông Nguyễn Hải Sơn, Chủ tịch UBND xã, cho biết: Xã đã triển khai nhiều biện pháp bảo vệ rừng, như tuyên truyền pháp luật, ký cam kết với chủ rừng, tuần tra thường xuyên, xử lý vi phạm và gắn bảo vệ rừng với phát triển sinh kế. Tuy nhiên, vẫn còn khó khăn do lực lượng kiểm lâm mỏng, địa hình phức tạp, kinh phí hạn chế và một số chủ rừng thiếu trách nhiệm. Thời gian tới, xã tiếp tục duy trì tuần tra trọng điểm; gắn trách nhiệm đến từng chủ rừng, bản, hộ; ứng dụng công nghệ trong giám sát; phát triển sinh kế bền vững; thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng và xử lý nghiêm những vi phạm.

Song song với công tác giám sát, việc bảo vệ rừng phải gắn liền với sinh kế bền vững. Nhân dân chỉ thực sự gắn bó với rừng, khi nhìn thấy lợi ích kinh tế từ việc giữ rừng. Vì vậy, các xã trong khu vực Mai Sơn đang định hướng triển khai nhiều mô hình kinh tế dưới tán rừng, như trồng dược liệu, nuôi ong lấy mật, phát triển du lịch sinh thái... Ngoài ra, chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng sẽ đảm bảo nguồn thu ổn định; chứng chỉ quản lý rừng bền vững và tín chỉ các-bon mở ra cơ hội tham gia thị trường mới. Ngoài ra, với tiêu chuẩn nghiêm ngặt của EU đối với cà phê “không phá rừng” (Deforestation-Free Coffee), là không sử dụng cà phê trên diện tích phá rừng, sẽ giúp nâng cao giá trị cà phê Mai Sơn và thúc đẩy nông dân thay đổi tập quán sản xuất theo hướng bền vững.

Cuộc chiến chống phá rừng để trồng cà phê ở khu vực Mai Sơn là một hành trình lâu dài, đòi hỏi sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ từ chính quyền, kiểm lâm, cộng đồng và từng hộ dân. Rừng chỉ thực sự được bảo vệ khi nhân dân thấy rõ lợi ích kinh tế, sinh kế bền vững gắn liền với việc giữ rừng. Đó chính là chìa khóa, vừa bảo tồn tài nguyên, vừa phát triển kinh tế xanh vùng đất Mai Sơn.