Ước mơ về những “Ngôi trường chuẩn”

Nhiều thập kỷ qua, hành trình tìm chữ của con em đồng bào các dân tộc thiểu số vẫn luôn là một cuộc vượt khó bền bỉ. Nhờ sự quan tâm đặc biệt của Đảng, Nhà nước và tỉnh ta cùng các địa phương, diện mạo giáo dục vùng cao biên giới đã có những bước chuyển mình đáng khích lệ. Những dãy nhà xây kiên cố dần thay thế lớp học tranh tre nứa lá; các chính sách hỗ trợ bán trú đã trở thành “thỏi nam châm” thu hút học sinh từ các bản làng xa xôi hạ sơn tìm chữ. Tuy nhiên, đằng sau những nỗ lực ấy, bức tranh giáo dục tại các xã biên giới vẫn còn đó những trăn trở, nơi mà ước mơ về một ngôi trường chuẩn quy mô vẫn là niềm khao khát cháy bỏng.

Nhiều thập kỷ qua, hành trình đi tìm con chữ của con em đồng bào các dân tộc thiểu số vẫn luôn là một cuộc vượt khó bền bỉ, đầy lòng kiên trung. Trong chiến lược phát triển bền vững của Đảng và Nhà nước, giáo dục và đào tạo luôn được đặt ở vị trí ưu tiên hàng đầu. Tại tỉnh ta, sự quan tâm đặc biệt ấy đã cụ thể hóa bằng những công trình trường lớp ngày càng khang trang, từng bước xóa bỏ những phòng học tạm bợ bằng tranh tre, nứa lá. Những dãy nhà xây kiên cố mọc lên giữa bản xa, cùng các chính sách hỗ trợ học sinh bán trú vùng cao, đã trở thành “thỏi nam châm” thu hút trẻ em từ các bản làng hẻo lánh nhất xuống núi tìm chữ.

Sau khi sắp xếp lại đơn vị hành chính cấp xã, toàn tỉnh hiện có 44 cơ sở giáo dục từ bậc mầm non đến THCS tại khu vực biên giới, với hơn 14.300 học sinh, trong đó trên 80% là con em đồng bào dân tộc thiểu số. Thực trạng cho thấy, sự đầu tư dù đã được tăng cường nhưng vẫn chưa thể khỏa lấp hết những thiếu hụt mang tính đặc thù. Trong khi các trường trung tâm xã phần lớn được đầu tư bài bản, thì tại các điểm trường cắm bản, hầu hết học sinh mầm non và tiểu học vẫn phải học tập trong điều kiện thiếu thốn bộn bề. Sự cách trở về địa lý không chỉ gây khó khăn cho việc đi lại, mà còn khiến trình độ dân trí và nhận thức của một bộ phận đồng bào còn hạn chế. Lợi dụng địa hình xa xôi, các thế lực thù địch và đối tượng xấu đã không ngừng tìm cách tuyên truyền, lôi kéo, truyền đạo trái phép nhằm gây chia rẽ khối đại đoàn kết dân tộc. Chính vì vậy, việc quan tâm chăm lo sự nghiệp giáo dục vừa là nhiệm vụ nâng cao dân trí, vừa mang trọng trách then chốt là giữ vững thế trận an ninh nhân dân.

Hơn mười năm gắn bó với những dốc cao và vực thẳm tại Trường Tiểu học Chiềng Tương, thầy giáo Lò Văn Thuyết đã dành cả tuổi thanh xuân để hiểu và thương những bước chân nhọc nhằn của học trò xã Lóng Phiêng. Với thầy, điều khiến những giáo viên trăn trở nhất là sự thiếu thốn, khi nhìn học sinh sinh hoạt trong những khu bán trú chật hẹp, thiếu phòng đọc sách, thiếu thiết bị dạy học. Thầy Thuyết tâm sự đầy xúc động: “Điều thầy cô mong mỏi nhất là học sinh có một ngôi trường nội trú thật sự khang trang. Ở đó, các con có đủ phòng học ấm áp về mùa đông, thoáng mát về mùa hè, có chỗ sinh hoạt sạch sẽ để yên tâm học tập. Khi điều kiện học tập được đảm bảo, các em mới không bỏ lớp, và những người giáo viên như chúng tôi cũng được tiếp thêm động lực, thêm niềm tin để bám bản, gắn bó lâu dài với sự nghiệp giáo dục.”

Đồng cảm với những vất vả ấy, Đại úy Nguyễn Mạnh Phương, Chính trị viên phó Đồn Biên phòng Mường Lạn, người đã dành nhiều năm sát cánh cùng dân bản, chia sẻ về những mùa mưa lũ khi đường vào các bản Nà Ản, Huổi Pá, Huổi Men bị chia cắt hoàn toàn bởi bùn đất và sạt lở. Hình ảnh những đứa trẻ nhỏ thó, áo không đủ ấm, lầm lũi đi bộ hàng chục cây số đường rừng để đến trường bán trú là nỗi đau đáu khôn nguôi của những người lính quân hàm xanh. Anh tâm sự: Điều kiện kinh tế - xã hội, giáo dục nơi đây còn rất nhiều khó khăn, nhiều em chưa đủ áo ấm, đồ dùng học tập còn thiếu. Giáo viên cũng chịu nhiều thiệt thòi khi phải ở xa gia đình, thiếu thốn nơi ăn ở. Ước mơ về những “ngôi trường chuẩn” tại vùng cao biên giới là nguyện vọng chung, là quyết tâm của cả tỉnh. 

Nhọc nhằn điểm trường “cắm bản”

Do đặc thù địa hình chia cắt, các bản làng nằm rải rác, việc bố trí trường lớp tại vùng cao biên giới luôn là một bài toán khó. Để đảm bảo trẻ em không bị bỏ lại phía sau, mô hình điểm trường lẻ “cắm bản” đã ra đời và duy trì suốt nhiều thập kỷ. Thế nhưng, nếu những ngôi trường trung tâm là bộ mặt của xã, thì các điểm lẻ lại là nơi khó nhất của giáo dục vùng cao, vùng sâu, vùng xa. Tại đây, cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học luôn trong tình trạng thiếu trước hụt sau, khiến mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện trở nên xa vời.

Chúng tôi, có dịp đến nhiều điểm trường lẻ để tìm hiểu những khó khăn này. Tại Suối Thín là một trong những điểm trường xa nhất và khó khăn nhất trong số 8 điểm trường lẻ thuộc Trường Tiểu học Chiềng Sơn. Nằm cách trung tâm xã Chiềng Sơn không quá xa nếu nhìn trên bản đồ Google maps, nhưng ở vùng biên, vài cây số đường núi có khi là cả một hành trình. Con dốc dựng đứng, mặt đường hẹp, những đoạn cua tay áo nối tiếp nhau khiến chúng tôi phải lái xe số thấp, bò chậm lên triền núi. Sau hơn 1 giờ đồng hồ, điểm trường Suối Thín hiện ra nằm nhỏ xinh trên lưng đồi.

Đón chúng tôi, thầy Nguyễn Quang Trường, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Chiềng Sơn, giới thiệu: Điểm trường hiện có 5 lớp từ khối 1-5 với gần 200 học sinh, tất cả đều là con em bà con dân tộc Mông của bản. Nơi đây địa bàn rộng, dân cư phân bố không tập trung, đường đi lại cheo leo, hiểm trở nên các phụ huynh đã bàn bạc với nhà trường dựng những căn lán tạm gần trường cho con ở. Đây là cách để các con tiện đi học, không phải vất vả đi về mỗi ngày. Nhà trường đã bố trí giáo viên trông nom, chăm sóc các con trong giờ nghỉ, nhưng cuộc sống sinh hoạt của học sinh nơi đây vẫn còn vô vàn khó khăn, thiếu thốn.

Theo chân thầy Trường ra thăm khu “bán trú” của học sinh điểm trường Suối Thín, chúng tôi không khỏi xúc động trước hình ảnh những căn lán được ghép bằng gỗ thô sơ, mái lợp tấm fibrôxi măng đã cũ. Bên trong mỗi lán chỉ có vài chiếc giường tre; góc nhà chất vội quần áo, chăn màn đã sờn cũ. Mấy em nhỏ vừa đi học về chụm đầu nhóm bếp, mặt mũi lấm lem nhọ nồi; bữa ăn chỉ có măng ớt, nồi canh rau rừng, muối trắng...

Em Sồng Thị Ca, đang học lớp 5, điểm trường Suối Thín, tâm sự: Ở đây có 86 bạn đang ở lán để đi học. Hằng ngày, chúng em phân công nhau nấu cơm, lấy nước, dọn dẹp. Các thầy cô rất quan tâm, thỉnh thoảng mua thêm cân thịt, lúc thì túi cá khô để chúng em cải thiện bữa ăn. Em và các bạn luôn mong có một ngôi trường thật đẹp, có thư viện, sân chơi, chỗ ở sạch sẽ để học tập tốt hơn.

Câu chuyện ở điểm trường Suối Thín không phải là cá biệt. Ở nhiều trường học vùng cao biên giới của tỉnh Sơn La, hành trình đến lớp của học sinh vẫn còn đầy nhọc nhằn như vậy. Theo thống kê của Sở Giáo dục và Đào tạo, tính đến hết năm 2025, toàn tỉnh còn gần 27% phòng học bán kiên cố và phòng học tạm; 37/609 trường Tiểu học, THCS chưa đạt tiêu chuẩn cơ sở vật chất tối thiểu, chủ yếu là tại các địa bàn biên giới. Điều đó cho thấy, giáo dục vùng biên không chỉ cần thêm vài phòng học, vài công trình nhỏ lẻ, mà cần một mô hình trường nội trú đủ đồng bộ để giải quyết tận gốc những khó khăn kéo dài.

“Luồng gió mát” giữa đại ngàn

Đối với Sơn La - địa phương có hơn 240 km đường biên giới với nhiều xã vùng cao còn đặc biệt khó khăn, Kết luận số 81-TB/TW chính là “cơ hội vàng” để Sơn La từng bước thay đổi căn bản diện mạo giáo dục vùng biên giới. Khi trường phổ thông nội trú liên cấp tại 13 xã biên giới được đầu tư xây dựng, học sinh sẽ có điều kiện học tập, ăn ở ổn định ngay tại địa bàn; thầy cô giáo có môi trường giảng dạy tốt hơn; phụ huynh yên tâm cho con em đến trường. Với hệ thống trường nội trú liên cấp tại các xã biên giới sẽ trở thành một trung tâm văn hóa giáo dục, giúp thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa các vùng miền; học sinh có môi trường học tập tốt hơn, góp phần bồi dưỡng nguồn nhân lực tại chỗ, phục vụ sự phát triển ở vùng biên giới khó khăn.

Ông Bùi Trọng Thắng, Phó Giám đốc Sở Xây dựng, cho biết: Mỗi điểm trường phải đảm bảo có diện tích quỹ đất tối thiểu 5 ha, đủ để bố trí năm khối chức năng chính, bao gồm: khu học tập với hệ thống phòng học phục vụ ít nhất 1.000 học sinh; khu ký túc xá cho học sinh nội trú; khu sinh hoạt chung như nhà ăn, sân chơi, khu thể thao, bể bơi và không gian văn hóa - văn nghệ; khu nhà công vụ cho giáo viên; cùng các công trình phụ trợ khác bảo đảm điều kiện học tập và sinh hoạt lâu dài. Cùng với đó là các điều kiện địa hình ổn định, tránh nguy cơ sạt lở, thuận tiện giao thông, gần nguồn nước và phù hợp với quy hoạch phát triển lâu dài...

Từ đây, tương lai của học sinh vùng biên sẽ được thắp sáng, góp phần tạo nên những thế hệ trẻ có tri thức, có khát vọng vươn lên. Ông Nguyễn Văn Chiến, Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo, phân tích: Điểm mấu chốt của chủ trương này trước hết là sẽ tháo gỡ những khó khăn căn bản của giáo dục vùng biên, nơi học sinh đông nhưng địa bàn rộng, cơ sở vật chất còn thiếu và chưa đồng bộ. Việc đầu tư xây dựng trường nội trú liên cấp không chỉ là tăng thêm trường lớp, mà còn hình thành mô hình giáo dục phù hợp với đặc thù khu vực biên giới; bảo đảm tốt hơn các điều kiện học tập, sinh hoạt, nuôi dưỡng và quản lý học sinh; từng bước thu hẹp khoảng cách giáo dục giữa vùng biên với các địa bàn thuận lợi.

Ngay sau khi có chủ trương của Bộ Chính trị, UBND tỉnh Sơn La đã ban hành quyết định áp dụng cơ chế đặc thù, đầu tư xây dựng 13 trường phổ thông nội trú liên cấp tiểu học và THCS tại các xã biên giới, tạo hành lang pháp lý cho một chiến dịch chưa từng có tiền lệ về quy mô và tốc độ. Bằng sự nỗ lực và quyết tâm cao của cả hệ thống chính trị, chỉ sau chưa đầy 2 tháng triển khai “thần tốc” 13 công trình trường nội trú liên cấp tại các xã biên giới lần lượt được khởi công trong niềm vui hân hoan, phấn khởi của giáo viên, học sinh và đồng bào các dân tộc, mang theo niềm tin và kỳ vọng của về một tương lai tươi sáng nơi phên dậu của Tổ quốc.

(còn tiếp)