Thích ứng với biến đổi khí hậu

Là giống cây trồng ưa khí hậu mát mẻ, nhưng cực kỳ "nhạy cảm", Arabica Sơn La đang phải đối mặt với những bài toán khắc nghiệt từ thiên nhiên. Mấy năm gần đây, diễn biến bất thường của thời tiết từ những đợt nắng hạn gay gắt, rét hại, sương muối bất ngờ đến các trận mưa lớn trút xuống nương dốc gây rửa trôi, xói mòn đất, đã và đang đe dọa trực tiếp đến sự sinh trưởng của cây cà phê. Trước áp lực ấy, tư duy canh tác truyền thống bắt buộc phải thay đổi. Thay vì "phó mặc cho trời", đất và người Sơn La đang chủ động chuyển đổi sang các phương thức nông nghiệp thông minh, biến khả năng thích ứng thành tấm lá chắn bảo vệ sự phát triển bền vững của vùng nguyên liệu.

Nhiều năm trước, sau mỗi lần làm cỏ, gia đình chị Hà Thị Bình, xã Chiềng Mai, thường phát sạch phần cỏ dưới những gốc cà phê. Sau khi tham gia Dự án tăng cường khả năng chống chịu với biến đổi khí hậu cho người trồng cà phê, gia đình chị thay đổi cách chăm sóc, giữ thảm cỏ ở mức phù hợp, trồng xen cây che bóng, tăng sử dụng phân hữu cơ. Chị Bình chia sẻ: Mấy năm gần đây, thời tiết thất thường hơn, có lúc nắng kéo dài, có năm mưa nhiều nên chăm sóc cà phê cũng khó hơn trước. Sau 4 năm thay đổi cách làm, tôi thấy đất trong vườn giữ ẩm tốt hơn, cây khỏe, năng suất ổn định. Quan trọng là mình biết cách chăm sóc vườn phù hợp hơn với thời tiết từng năm”.

Dự án đã hỗ trợ nâng cao năng lực cho 3.500 hộ sản xuất nhỏ tại Sơn La; xây dựng 3 mô hình vườn ươm và 16 ha vườn đầu dòng giống cà phê năng suất cao. Đây là một trong nhiều chương trình, dự án được triển khai trên vùng cà phê Sơn La trong những năm qua nhằm hỗ trợ người dân ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, cải thiện giống và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Các chương trình, dự án triển khai theo nhiều hình thức, từ tập huấn, chuyển giao kỹ thuật đến xây dựng mô hình để người dân áp dụng trực tiếp trên nương. Năm 2026, mô hình “Canh tác cà phê thông minh thích ứng với biến đổi khí hậu” được triển khai tại phường Chiềng Cơi và xã Bình Thuận, với 6 hộ tham gia trên diện tích 5,1 ha. Các hộ được hướng dẫn bón phân theo từng giai đoạn sinh trưởng, cắt tỉa, quản lý cỏ dại, nước tưới, sâu bệnh; tăng sử dụng phân hữu cơ vi sinh và sản phẩm bảo vệ thực vật có nguồn gốc sinh học.

Với quy mô diện tích cà phê hiện có, Sơn La xác định trọng tâm chiến lược là củng cố độ bền vững của vùng nguyên liệu, lấy năng suất, chất lượng và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu làm thước đo cốt lõi. Tuy nhiên, trước bước chuyển khắt khe của chuỗi thương mại toàn cầu, một vùng trồng khỏe mạnh và năng suất thôi là chưa đủ. Hạt cà phê hôm nay bắt buộc phải "biết nói", phải minh bạch chính xác tọa độ nương vườn, hiện trạng sử dụng đất và hành trình dịch chuyển trong suốt quá trình sản xuất. Lời giải cho bài toán này đang đặt ra một sứ mệnh mới, mang tính bước ngoặt đối với công tác quản lý và phát triển thương hiệu Arabica Sơn La.

Xác lập “lý lịch” vùng cà phê

Yêu cầu về "lý lịch" minh bạch trở nên cấp bách và sát sườn hơn bao giờ hết khi Quy định chống mất rừng và suy thoái rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) chính thức đi vào giai đoạn thực thi. Theo "luật chơi" mới này, bất kỳ lô cà phê nào muốn bước chân vào thị trường EU đều phải vượt qua bài kiểm tra khắt khe: Không có nguồn gốc từ đất bị mất rừng sau mốc thời gian 31/12/2020, được canh tác hợp pháp và có đầy đủ dữ liệu vị trí địa lý (GPS) để truy xuất nguồn gốc. Điều đó đồng nghĩa, mỗi hạt Arabica rời nương dốc Sơn La muốn sang châu Âu bắt buộc phải mang theo một "tấm hộ chiếu" chứng minh rõ ràng gốc tích nơi sinh ra.

Để cụ thể hóa chủ trương "số hóa" nương vườn, sự chuyển biến tư duy phải bắt đầu từ chính nông dân - những chủ thể trực tiếp làm nên giá trị của hạt cà phê. Thay vì thói quen canh tác truyền thống, giờ đây bà con được hướng dẫn làm quen với việc xác định tọa độ GPS, ghi chép nhật ký nông hộ và đối chiếu nguồn gốc đất đai theo chuẩn mực mới.

Dẫn chứng sinh động cho sự thay đổi, là câu chuyện của gia đình ông Lò Văn Păn, bản Muổi Nọi, xã Muổi Nọi. Sở hữu hơn 1 ha cà phê, trước đây mối bận tâm duy nhất của ông chỉ là chăm sao cho cây lắm quả, bán được giá tốt. Nhưng nay, khi được cán bộ nông nghiệp tập huấn định vị lô vườn và tìm hiểu các tiêu chuẩn chống mất rừng, tư duy của nông dân vùng cao đã hoàn toàn thay đổi. Ông Păn bộc bạch: Trước đây, làm cà phê chỉ cần cây tốt, có quả bán là được, chuyện thị trường thế nào bà con ít khi tính tới. Bây giờ, hiểu rồi mới thấy, muốn bán được sản phẩm lâu dài và được giá cao, người trồng phải có trách nhiệm với từng gốc cà phê, làm đúng quy định để giữ lấy uy tín chung cho hạt Arabica quê mình.

Nhanh chóng đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về truy xuất nguồn gốc, ngành Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Sơn La đang triển khai đợt tổng rà soát toàn bộ diện tích cà phê. Công tác định vị tọa độ vùng trồng được đối sánh trực tiếp với bản đồ hiện trạng sử dụng đất và dữ liệu diễn biến rừng. Qua đối soát bước đầu, lực lượng chức năng đã nhận diện hơn 487 điểm có sự sai khác, biến động cần tiếp tục xác minh chi tiết ngoài thực địa.

Theo chuẩn mực EUDR, mốc 31/12/2020 là "ranh giới đỏ" Mọi diện tích cà phê trồng trên đất mất rừng sau thời điểm này, đều bị thị trường EU kiên quyết từ chối. Tại Sơn La, cuộc chiến bảo vệ rừng để cứu thương hiệu cà phê đang được siết chặt hơn bao giờ hết. Khi giai đoạn 2023-2025 vẫn ghi nhận 74 vụ phá rừng trồng cà phê, gây thiệt hại hơn 53 ha rừng, xử lý hình sự 6 vụ và xử phạt hành chính 4,5 tỷ đồng, UBND tỉnh đã lập tức ra Kế hoạch 09/KH-UBND ngày 7/1/2026. Đây là mệnh lệnh hành động quyết liệt nhằm ngăn chặn tận gốc hành vi lấn chiếm đất rừng, bảo vệ tính hợp pháp và "lá chắn" pháp lý cho hạt Arabica Sơn La

Đồng chí Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh chỉ đạo từ tỉnh đến cơ sở phải quyết liệt vào cuộc, mở chiến dịch cao điểm 120 ngày đêm tổng rà soát, thu thập dữ liệu vùng trồng Arabica. Yêu cầu triển khai linh hoạt các phương pháp khoanh vùng rủi ro, phân loại minh bạch "vùng xanh" đủ điều kiện xuất khẩu và "vùng đỏ, vùng cam" có nguy cơ vi phạm. Đồng thời, cơ sở dữ liệu số dùng chung sẽ được xây dựng đồng bộ, kiên quyết không thu mua, tiêu thụ cà phê từ các lô đất xâm lấn rừng sau mốc 31/12/2026. Đây là nhiệm vụ trọng tâm, vừa là căn cứ đánh giá cán bộ qua bộ chỉ số KPI, vừa là nền tảng sống còn bảo đảm cho thương hiệu Cà phê Sơn La tự tin vượt rào cản EUDR để vươn tầm thế giới.

Như vậy, việc đáp ứng các rào cản kỹ thuật của EUDR hoàn toàn không bắt đầu ở cửa khẩu hay khi những lô hàng đã nằm trên boong tàu vượt đại dương. Mọi nguồn cội phải được chuẩn bị kỹ lưỡng từ chính từng nương dốc nguyên liệu, trồng ở đâu, ai là người gieo trồng và cam kết tuyệt đối không đánh đổi rừng lấy năng lượng phát triển. Những tệp dữ liệu số, đang từng ngày định hình nên một "tấm hộ chiếu" pháp lý chuẩn mực cho Arabica Sơn La. Đó không chỉ là câu chuyện vượt qua một quy định thương mại, mà là hành trình tự nâng cấp chính mình, đặt nền móng bền vững để nông sản Tây Bắc bước vào những thị trường khắt khe nhất thế giới bằng tính minh bạch và uy tín quốc gia.

Mở đường ra thị trường

Nếu minh bạch là "lý lịch" trả lời cho câu hỏi hạt cà phê đến từ đâu, thì năng lực đáp ứng ổn định các tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe chính là tấm vé quyết định Arabica Sơn La có thể đi xa đến đâu trên bản đồ thương mại quốc tế. Với kim ngạch xuất khẩu ấn tượng đạt hơn 112 triệu USD trong năm 2025, Sơn La đang khẳng định vị thế của một vùng nguyên liệu tầm vóc. Toàn tỉnh có trên 1.100 ha cà phê đặc sản, 9 sản phẩm cà phê được chứng nhận OCOP và duy trì 5 chuỗi cà phê. Những con số ấy cho thấy dư địa thị trường, đồng thời đặt ra yêu cầu cao hơn đối với cách tổ chức vùng nguyên liệu và chất lượng sản phẩm.

Với những thị trường và phân khúc có yêu cầu cao, mỗi lô hàng phải bảo đảm đồng đều về chất lượng, độ ẩm, dư lượng và các tiêu chí kỹ thuật; doanh nghiệp cũng phải duy trì được nguồn cung ổn định. Vì vậy, khoảng cách từ nương cà phê Sơn La đến người mua không chỉ được rút ngắn bằng xúc tiến thương mại, mà bằng khả năng tổ chức sản xuất theo những yêu cầu cụ thể của thị trường.

Những yêu cầu đó thể hiện trực tiếp qua các cuộc khảo sát của doanh nghiệp tại vùng cà phê Sơn La. Vừa qua, đại diện Plantrich, doanh nghiệp của Ấn Độ hoạt động trong lĩnh vực nông sản hữu cơ, đến khảo sát vùng trồng, tìm hiểu điều kiện sản xuất, chất lượng nguyên liệu và khả năng xây dựng chuỗi cung ứng. Ông Bijumon Kurien, đại diện Plantrich, đánh giá: Arabica Sơn La có tiềm năng về chất lượng. Để tiếp cận các phân khúc có giá trị cao, vùng sản xuất cần duy trì chất lượng đồng đều giữa các lô hàng, kiểm soát tốt tỷ lệ quả chín khi thu hái và các công đoạn sơ chế; đồng thời, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp, HTX và người trồng để bảo đảm nguồn cung ổn định.

Những cuộc khảo sát của đối tác giúp yêu cầu thị trường đi thẳng về vùng nguyên liệu; đồng thời, giúp người mua nhìn rõ hơn điều kiện sản xuất, quy trình và khả năng cung ứng của Sơn La. Đây cũng là cách để mối liên kết không dừng ở một lô hàng, mà hướng tới những chuỗi cung ứng ổn định, lâu dài.

Đồng chí Nguyễn Thành Công, Phó Chủ tịch UBND tỉnh, cho biết: Sơn La xác định cà phê là một trong những sản phẩm nông nghiệp chủ lực, có lợi thế để tiếp tục nâng cao giá trị. Tỉnh tập trung phát triển vùng nguyên liệu theo hướng chất lượng, bền vững; mở rộng cà phê đặc sản, thúc đẩy chế biến sâu, tăng liên kết giữa người trồng, HTX và doanh nghiệp; thu hút đầu tư, xúc tiến thương mại, kết nối đối tác và mở rộng thị trường.

Nhìn lại chặng đường dài từ thói quen "bán thô, ăn xổi" đến hành trình cấp "hộ chiếu xanh" cho từng nương vườn, Sơn La đang kiến tạo nên một cuộc nâng tầm lịch sử cho nông sản, để những cà phê Sơn La hôm nay không chỉ định vị giá trị ở độ thơm ngon, mà đã được khẳng định bằng tính minh bạch, sự tuân thủ các chuẩn mực sinh thái và năng lực cung ứng bền vững. Đó chính là bệ phóng vững chắc, mở ra cánh cửa bước vào chặng đường chiến lược mới. Kỳ cuối cùng sẽ cho chúng ta thấy được toàn bộ mục tiêu trở thành trung tâm Arabica chất lượng cao của thế giới - một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo vùng núi, nơi con người, thiên nhiên và công nghệ cùng kiến tạo nên một miền quê đáng sống.

(Còn nữa)