Từ “hiện tượng nông nghiệp”...

Sơn La có lợi thế về khí hậu, đất đai trên 350.000 ha đất sản xuất nông nghiệp, đặc biệt, nằm dọc Quốc lộ 6 có 2 cao nguyên Mộc Châu và Cao nguyên Nà Sản, độ cao trung bình 800-1000 m, đặc trưng khí hậu cận ôn đới, đất đai màu mỡ thuận lợi phát triển chè, cây ăn quả, chăn nuôi bò sữa và các loại rau, hoa. Tuy nhiên, hơn 10 năm trước, sản xuất nông nghiệp của tỉnh chủ yếu vẫn mang tính nhỏ lẻ, thiếu liên kết, hiệu quả thấp. Khi đó, Sơn La được xem là “vựa ngô” lớn của cả nước. Trên những triền đồi, người dân canh tác phụ thuộc nhiều vào thuốc bảo vệ thực vật và thuốc diệt cỏ. Mỗi mùa gieo trồng, các bể chứa nước bằng bạt lại xuất hiện khắp các sườn đồi để phục vụ pha thuốc trừ cỏ. Không găng tay, khẩu trang hay đồ bảo hộ, người dân tự pha chế rồi phun lên nương rẫy. Những “đám mây” hóa chất lan tới đâu, cỏ cây cháy đen tới đó, môi trường đất và hệ sinh thái cũng bị ảnh hưởng nghiêm trọng. Chính từ thực tế sản xuất thiếu bền vững ấy, yêu cầu tái cơ cấu ngành nông nghiệp được đặt ra cấp thiết hơn bao giờ hết. Sơn La cần một hướng đi mới, vừa nâng cao thu nhập cho người dân, vừa bảo vệ tài nguyên đất và môi trường sinh thái.

Ngày 30/11/2015, Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành Kết luận số 121-TB/TU về chủ trương phát triển cây ăn quả trên đất dốc. Đây được xem là quyết sách mang tính đột phá, mở ra quá trình chuyển đổi mạnh mẽ từ tư duy sản xuất nông nghiệp truyền thống sang tư duy kinh tế nông nghiệp bền vững. Mục tiêu trọng tâm là chấm dứt tình trạng sản xuất manh mún, lạc hậu; thay thế những giống cây năng suất thấp bằng các mô hình sản xuất hàng hóa tập trung, ứng dụng công nghệ cao, tạo ra nông sản có giá trị kinh tế và sức cạnh tranh trên thị trường trong nước cũng như quốc tế.

Không dừng ở chủ trương, tỉnh Sơn La triển khai đồng bộ nhiều giải pháp về tổ chức sản xuất, chuyển giao kỹ thuật và xây dựng các mô hình liên kết để đưa cây ăn quả trở thành ngành hàng chủ lực. Diện tích trồng ngô, sắn kém hiệu quả được chuyển đổi sang cây ăn quả, không chỉ góp phần bảo vệ đất đai, hạn chế xói mòn mà còn mở hướng thoát nghèo bền vững cho hàng chục nghìn hộ nông dân. Cùng với đó, tỉnh xác định phát triển hợp tác xã nông nghiệp nhằm quy tụ lực lượng sản xuất, tích tụ đất đai, hình thành vùng sản xuất tập trung quy mô lớn. Nhiều cơ chế, chính sách được ban hành để khuyến khích người dân tham gia liên kết sản xuất, từng bước thay đổi tập quán canh tác nhỏ lẻ trước đây.

Tháng 9/2015, toàn tỉnh mới có khoảng 23.000 ha cây ăn quả với các giống truyền thống như na, nhãn, xoài... đã được trồng từ nhiều năm trước. Giống cây bị thoái hóa, chất lượng chưa cao, giá bán bấp bênh nên nhiều diện tích bị chặt bỏ để quay lại trồng cây ngắn ngày. Nhớ lại thời điểm đó, đồng chí Hoàng Văn Chất, nguyên Bí thư Tỉnh ủy, nguyên Chủ tịch HĐND tỉnh Sơn La cho biết: Sau khi Nhà máy Thủy điện Sơn La hoàn thành năm 2012, tỉnh đứng trước bài toán ổn định sinh kế cho hơn 12.000 hộ tái định cư và khoảng 8.000 hộ dân nhường đất phục vụ công trình. Với bình quân chỉ khoảng 1,3 - 1,4 ha đất canh tác/hộ, nếu tiếp tục trồng cây ngắn ngày thì thu nhập chỉ đạt khoảng 10 triệu đồng/ha, không đủ duy trì cuộc sống.

Từ thực tế đó, tỉnh xác định phải có những chủ trương mang tính đột phá, lấy nông nghiệp làm trọng tâm phát triển. Cùng thời điểm, chính sách hỗ trợ phát triển hợp tác xã nông, lâm, ngư nghiệp của Đảng và Nhà nước tạo điều kiện để nông dân được tiếp cận tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ tổ chức sản xuất. Bên cạnh đó, kỹ thuật ghép mắt cây ăn quả do Học viện Nông nghiệp Việt Nam chuyển giao đã mở ra hướng nâng cao năng suất, chất lượng cây trồng. Tỉnh Sơn La cũng tổ chức nhiều đoàn học tập mô hình nông nghiệp hiệu quả tại Hà Nội, sau đó triển khai trước tại Mộc Châu và Mai Sơn cũ. Chủ trương phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao được đưa vào Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh, tạo nền tảng quan trọng cho quá trình tái cơ cấu ngành nông nghiệp.

Sau 5 năm thực hiện chủ trương tái cơ cấu nông nghiệp giai đoạn 2015-2020, Sơn La đã vươn lên trở thành vùng cây ăn quả lớn nhất miền Bắc, được đánh giá là “hiện tượng nông nghiệp” của Việt Nam với những con số “biết nói”. Đến năm 2020, toàn tỉnh có hơn 80.000 ha cây ăn quả và cây sơn tra, tăng hơn 311% so với năm 2015; có 147 chuỗi cung ứng thực phẩm an toàn; 16 mặt hàng nông sản xuất khẩu sang 12 quốc gia, trong đó có nhiều thị trường khó tính như Mỹ, Pháp, Nhật Bản, Australia. Giá trị sản xuất công nghiệp chế biến nông sản năm 2020 của tỉnh đạt 5.400 tỷ đồng, tăng 63,8% so với năm 2016... Những kết quả đạt được trong giai đoạn đầu không chỉ khẳng định hướng đi đúng mà còn tạo nền tảng để Sơn La bước sang giai đoạn phát triển nông nghiệp công nghệ cao với quy mô lớn hơn, bài bản hơn.

... đến trung tâm nông nghiệp công nghệ cao

Từ thành công của cuộc chuyển đổi cây trồng trên đất dốc, Sơn La tiếp tục đặt mục tiêu cao hơn: Xây dựng nền nông nghiệp hàng hóa hiện đại, ứng dụng công nghệ cao và phát triển theo chuỗi giá trị bền vững. Giai đoạn 2020-2025, Ban Thường vụ Tỉnh ủy tiếp tục chỉ đạo sơ kết, tổng kết các chương trình phát triển nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao để bổ sung định hướng phù hợp với thực tiễn. HĐND tỉnh ban hành nhiều cơ chế, chính sách hỗ trợ hợp tác xã về nguồn nhân lực, đất đai, vốn vay, khoa học công nghệ, chuyển đổi số, xúc tiến thương mại và đầu tư hạ tầng phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Ông Vũ Tiến Đĩnh, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: Những năm qua, tỉnh tập trung thúc đẩy liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị; phát triển nông nghiệp công nghệ cao, nông nghiệp sạch, nông nghiệp hữu cơ; nâng cao chất lượng nông sản gắn với xây dựng thương hiệu. Quy trình sản xuất từ trồng, chăm sóc, thu hoạch, chế biến, đóng gói đến tiêu thụ ngày càng hoàn thiện. Nhận thức của người dân cũng thay đổi rõ rệt, từ sản xuất nhỏ lẻ sang sản xuất hàng hóa theo nhu cầu thị trường, bảo đảm tiêu chuẩn chất lượng và an toàn thực phẩm.

Cơ cấu nông nghiệp chuyển dịch theo hướng sản xuất hàng hóa, ứng dụng khoa học công nghệ, hình thành các vùng sản xuất tập trung gắn với chế biến và tiêu thụ sản phẩm. Đến nay, toàn tỉnh có hơn 91.000 ha cây công nghiệp; hơn 85.000 ha cây ăn quả với sản lượng ước đạt khoảng 510.000 tấn, tăng 30% so với năm 2021. Chăn nuôi phát triển theo hướng hàng hóa, tổng sản lượng thịt hơi xuất chuồng đạt hơn 96.000 tấn; sản lượng sữa tươi đạt gần 93.000 tấn. Lĩnh vực thủy sản tiếp tục được đầu tư theo chiều sâu với hơn 3.000 ha nuôi trồng, sản lượng khoảng 8.650 tấn.

Từ một tỉnh có nền sản xuất manh mún, hiệu quả thấp, Sơn La đã xây dựng được nền nông nghiệp đa dạng, bền vững, gắn với công nghiệp chế biến hiện đại, hình thành nhiều chuỗi giá trị và vùng sản xuất tập trung quy mô lớn. Toàn tỉnh hiện có 9 vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao được công nhận; gần 3.900 ha diện tích tưới tiết kiệm nước; hơn 115 ha nhà kính, nhà màng; hơn 8.200 ha sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và hữu cơ; duy trì 218 mã số vùng trồng; 262 chuỗi cung ứng nông sản an toàn; 31 sản phẩm mang địa danh được cấp văn bằng bảo hộ sở hữu trí tuệ, trong đó có 2 sản phẩm được bảo hộ ở nước ngoài, tạo nền tảng quan trọng cho tiêu thụ bền vững.

Từ chủ trương đúng, nhiều HTX, doanh nghiệp và vùng sản xuất trong tỉnh đã từng bước thay đổi cách làm nông nghiệp, tạo ra giá trị kinh tế cao hơn cho người dân. Bà Đinh Thị Mây, Giám đốc HTX Kiên Cường, xã Phiêng Khoài, thông tin: HTX được thành lập năm 2021, từ sản xuất nhỏ lẻ, HTX đã liên kết các hộ dân trồng tập trung các loại cây ăn quả chủ lực như mận hậu, lê; áp dụng quy trình sản xuất an toàn để nâng cao chất lượng sản phẩm. Khi tham gia HTX, các thành viên được hỗ trợ kỹ thuật sản xuất, xây dựng bao bì, tem truy xuất nguồn gốc và tham gia xúc tiến thương mại. Hiện HTX có 18 thành viên, doanh thu bình quân khoảng 15 tỷ đồng/năm; thu nhập của các thành viên đạt trên 800 triệu đồng/năm.

Nếu các HTX là hạt nhân liên kết sản xuất ở cơ sở thì các doanh nghiệp chế biến đóng vai trò dẫn dắt thị trường, nâng tầm giá trị nông sản Sơn La. Là một trong 9 vùng nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao của tỉnh, Vinatea Mộc Châu hiện có hơn 550 ha chè nguyên liệu, sản lượng chè búp tươi đạt trên 10.000 tấn/năm, sản xuất khoảng 2.300 tấn chè thành phẩm. Từ nguồn nguyên liệu sạch, doanh nghiệp tập trung phát triển các dòng sản phẩm chất lượng cao như chè Ôlong Vân Sơn, chè Tuyết thế kỷ và Pouchung xuất khẩu sang các thị trường khó tính như Đài Loan, Nhật Bản và châu Âu. Ông Lê Chí Long, Giám đốc Công ty, thông tin: Công ty đang đầu tư xây dựng nhà máy mới với công nghệ hiện đại, dây chuyền sản xuất khép kín, tiết kiệm năng lượng nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm và giá trị thương hiệu chè Mộc Châu, hướng tới các thị trường có giá trị cao như Nhật Bản và EU.

Từ những đồi ngô bạc màu năm nào, Sơn La hôm nay đã hình thành các vùng cây ăn quả tập trung, những nhà máy chế biến hiện đại và các chuỗi liên kết sản xuất quy mô lớn. Hành trình chuyển đổi ấy không chỉ tạo sinh kế bền vững cho người dân mà còn đặt nền móng quan trọng để Sơn La từng bước trở thành trung tâm nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao của vùng Tây Bắc.

(còn nữa)