Trước thực trạng đó, khi Quy định chống mất rừng và suy thoái rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) có hiệu lực sẽ đặt ra những yêu cầu chặt chẽ đối với các sản phẩm nông nghiệp có liên quan đến rừng, trong đó có cà phê. Quy định này là khung pháp lý nhằm ngăn chặn việc phá rừng trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Đối với Sơn La, đây vừa là áp lực quản lý, vừa là cơ hội để xây dựng ngành cà phê phát triển theo hướng bền vững.

Theo số liệu của ngành lâm nghiệp, tỉnh Sơn La có 671.596 ha rừng, trong đó, 591.687 ha rừng tự nhiên và 79.909 ha rừng trồng đã thành rừng, tỷ lệ độ che phủ rừng là 48,5%. Diện tích rừng tự nhiên và rừng trồng đóng vai trò quan trọng trong bảo vệ môi trường sinh thái, điều tiết nguồn nước và hạn chế thiên tai.

Tuy nhiên, cùng với quá trình phát triển sản xuất nông nghiệp, việc bảo vệ rừng ở một số khu vực đang chịu áp lực lớn từ việc mở rộng diện tích cây trồng, đặc biệt là cà phê. Qua rà soát sơ bộ, các xã như: Mường Lạn, Mường Lèo, Mường Chanh, Chiềng Mai, Nậm Lầu hay phường Chiềng An, được xác định là những địa bàn có nguy cơ cao do nằm gần vùng trồng cà phê tập trung.

Ông Nguyễn Huy Tuấn, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh Sơn La, cho biết: Trong thời điểm giá cà phê tăng cao, một số nơi xuất hiện hành vi phát dọn thực bì, mở đường, đào hố để đưa cây giống cà phê trồng trên diện tích đất rừng trái quy định. Qua công tác kiểm tra, giám sát và tuần tra bảo vệ rừng, trong giai đoạn 2023 - 2025, lực lượng kiểm lâm trên địa bàn tỉnh đã phát hiện và xử lý 74 vụ vi phạm phá rừng trồng cà phê, diện tích rừng thiệt hại 53,27 ha. Trong đó, có 68 vụ bị xử phạt hành chính với tổng số tiền khoảng 4,5 tỷ đồng; 6 vụ bị khởi tố hình sự.

Những con số trên cho thấy nguy cơ phá rừng để trồng cà phê không còn là hiện tượng cá biệt mà đã xuất hiện phổ biến tại một số địa bàn. Phần lớn các vụ việc xảy ra tại những khu vực giáp ranh rừng và đất sản xuất nông nghiệp, nơi ranh giới đất đai chưa được cắm mốc rõ ràng ngoài thực địa.

Một khó khăn khác nữa là việc quản lý thông tin vùng trồng cà phê còn nhiều hạn chế. Hiện nay bản đồ hiện trạng rừng và đất lâm nghiệp đã được số hóa, nhưng bản đồ chi tiết vùng trồng cà phê chưa được xây dựng đầy đủ bằng công nghệ viễn thám. Việc thống kê diện tích cà phê chủ yếu dựa trên báo cáo từ xã, bản nên số liệu chưa đồng bộ với không gian bản đồ quản lý rừng. Chính khoảng trống dữ liệu này khiến việc xác định diện tích cà phê trồng trên đất lâm nghiệp gặp khó khăn, đặc biệt khi các thị trường nhập khẩu yêu cầu truy xuất nguồn gốc chặt chẽ.

Quy định EUDR của Liên minh châu Âu đặt ra yêu cầu các sản phẩm cà phê xuất khẩu phải chứng minh không liên quan đến phá rừng sau ngày 31/12/2020. Điều đó đồng nghĩa với việc từng vùng trồng phải được xác định rõ tọa độ địa lý và đối chiếu với bản đồ rừng. Ông Nguyễn Huy Tuấn, Chi cục trưởng Chi cục Kiểm lâm tỉnh, cho biết thêm: Việc thực hiện EUDR sẽ buộc các địa phương phải nâng cao năng lực quản lý vùng trồng. Quy định EUDR yêu cầu truy xuất nguồn gốc rất chặt chẽ đối với các sản phẩm liên quan đến rừng. Đối với Sơn La, đây là thách thức nhưng cũng là cơ hội để quản lý tốt hơn vùng trồng cà phê, tránh tình trạng mở rộng diện tích tự phát. Tỉnh đã ban hành nhiều kế hoạch nhằm thích ứng với quy định này, trong đó có việc rà soát diện tích cà phê trên đất lâm nghiệp và xây dựng cơ sở dữ liệu vùng trồng.

Bên cạnh đó, Chi cục Kiểm lâm đã tham mưu Sở Nông nghiệp và Môi trường trình UBND tỉnh xem xét, đề nghị Đảng ủy UBND tỉnh báo cáo Tỉnh ủy, Ban Thường vụ Tỉnh ủy ban hành văn bản chỉ đạo về việc tăng cường thực hiện các hoạt động thích ứng với Quy định chống mất rừng và suy thoái rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) đối với cây cà phê trên địa bàn tỉnh Sơn La. Trọng tâm là chỉ đạo triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm đáp ứng yêu cầu của EUDR, bảo đảm thực hiện hiệu quả và đúng tiến độ trước ngày 30/12/2026 đối với ngành hàng cà phê trên địa bàn tỉnh. 

Hiện nay, lực lượng kiểm lâm ở cơ sở đang gặp nhiều khó khăn trong quá trình tuần tra và phát hiện vi phạm. Địa hình vùng núi rộng, rừng nằm xa khu dân cư khiến việc kiểm soát không dễ dàng. Hạt Kiểm lâm Khu vực XIV và khu rừng đặc dụng Thuận Châu là đơn vị hiện đang quản lý tổng diện tích rừng gần 30.699 ha với 708 chủ rừng. Trong đó có gần 9.682 ha rừng đặc dụng, gần 8.203 ha rừng phòng hộ và hơn 5.100 ha rừng sản xuất. Những khu vực có nguy cơ cao về xâm hại rừng thường nằm ở vùng giáp ranh với đất sản xuất của người dân, như khu vực Núi 9 Đỉnh, Hua Lương, Hua Ty A, Hua Ty B, Huổi Kép hay Hua Nhộp… thuộc các xã Nậm Lầu và Co Mạ.

Ông Nguyễn Văn Việt, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Khu vực XIV và Khu rừng đặc dụng Thuận Châu, thông tin: Trong quá trình tuần tra, lực lượng kiểm lâm thường phát hiện các trường hợp người dân phát dọn thực bì hoặc lấn chiếm đất rừng để sản xuất nông nghiệp. Một số trường hợp lợi dụng ranh giới nương rẫy giáp rừng để mở rộng diện tích trồng cây. Thời gian qua, đơn vị đã phối hợp với chính quyền địa phương phát hiện và xử lý 4 vụ vi phạm, với 22 điểm phát phá và 23 đối tượng vi phạm, tổng số tiền xử phạt gần 199 triệu đồng.

Cũng theo ông Việt, khi giá cà phê tăng cao, nguy cơ mở rộng diện tích cây trồng này cũng tăng theo. Tại các khu vực còn đất trống hoặc rừng nghèo, một số hộ dân phát dọn thực bì để trồng cà phê, tạo ra nguy cơ ảnh hưởng đến diện tích rừng. Công tác tuần tra bảo vệ rừng cũng gặp nhiều khó khăn do địa hình phức tạp. Một số đối tượng lợi dụng thời điểm lực lượng tuần tra mỏng vào các ngày nghỉ hoặc ngày lễ để phát dọn rừng; Việc phát hiện và xử lý kịp thời đôi khi gặp trở ngại.

Để quản lý chặt chẽ việc phát triển vùng cà phê gắn với bảo vệ rừng, UBND tỉnh đã ban hành kế hoạch thực hiện khung hành động thích ứng với quy định EUDR. Đẩy mạnh việc tuyên truyền cho người dân hiểu rõ các quy định về bảo vệ rừng và yêu cầu của thị trường xuất khẩu. Đồng thời, tăng cường công tác kiểm tra, giám sát hiện trạng rừng và đất lâm nghiệp; kiểm soát chặt chẽ việc mở rộng vùng trồng, bảo đảm phù hợp với quy hoạch sử dụng đất và quy hoạch ba loại rừng.

Ngành lâm nghiệp cũng đang phối hợp với các cơ quan chuyên môn xây dựng bản đồ vùng trồng cà phê bằng công nghệ viễn thám, tiến tới thiết lập hệ thống truy xuất nguồn gốc và cấp mã số vùng trồng. Ngoài ra, các mô hình canh tác nông lâm kết hợp đang được nghiên cứu nhằm bảo đảm phát triển sản xuất gắn với bảo vệ rừng. Việc trồng xen cây lâm nghiệp trong vườn cà phê được xem là hướng đi phù hợp để duy trì độ che phủ và cải thiện hệ sinh thái đất.

Bên cạnh đó, việc tuyên truyền, nâng cao nhận thức cho cộng đồng dân cư sống gần rừng cũng đóng vai trò quan trọng. Tại các xã Co Mạ, Nậm Lầu, nhiều hộ dân đã tham gia nhận khoán bảo vệ rừng và phối hợp với kiểm lâm trong tuần tra. Anh Lường Văn Nhại, bản Nhộp, xã Nậm Lầu, cho biết: Gia đình tôi cùng một số hộ trong bản nhận khoán bảo vệ rừng. Mỗi tháng bà con thay nhau đi kiểm tra rừng, nếu phát hiện dấu hiệu phát dọn hoặc chặt cây thì báo ngay cho kiểm lâm. Rừng giữ được thì nguồn nước và đất sản xuất cũng ổn định hơn. Khi giá cà phê tăng cao, nhiều người có ý định mở rộng diện tích sản xuất. Tuy nhiên, chính quyền xã và kiểm lâm thường xuyên tuyên truyền nên bà con hiểu, việc phá rừng để trồng cà phê sẽ bị xử lý và ảnh hưởng lâu dài đến môi trường. 

Ngành cà phê Sơn La đang bước vào giai đoạn quan trọng. Khi thị trường thế giới ngày càng chú trọng yếu tố môi trường, việc bảo vệ rừng trở thành điều kiện bắt buộc để cà phê giữ được sức cạnh tranh. Những cánh rừng đầu nguồn vừa bảo vệ môi trường, vừa là điều kiện cho sản xuất nông nghiệp bền vững. Khi EUDR có hiệu lực, giữ rừng chính là yếu tố quyết định để cà phê Sơn La tiếp tục xuất khẩu và phát triển trên thị trường quốc tế.